ZAGADNIENIA OGÓLNE 103. S. Breyer: Przeniesienie własności nieruchomości, Wydaw nictwo Prawnicze 1966, s. 7—42. 104. S. Breyer: Przyczynki do prawa spadkowego międzyczaso wego, NP 7-8/60, s. 1021. 105. J. Sikorski, E. Korytowski, T. Dorożała: Praktyka notarialna, Wydawnictwo Prawnicze 1956, t. II, s. 69—77 (uwagi autorów dotyczą czynności prawnych małżonków w obrocie z osobami trzecimi co do przedmiotów mająt¬kowych objętych wspólnością ustawową w świetle prze¬pisów dawnego ustawodawstwa dzielnicowego). KODEKS CYWILNY AUSTRIACKI 106. B. Dobrzański: Nabycie własności nieruchomości przez za siedzenie przez posiadacza w złej wierze na obszarze mocy obowiązującej k. c. a. (odpowiedź na pytanie praw¬ne), Pal. 12/63, s. 49. 107. J. Łukaszewicz, S. Breyer: Z problematyki działów spadkowych w Małopolsce (dwugłos), BMS 7-8/61, s. 27 (artykuł dotyczy wykładni i stosowania art. XVIII przep. wprow. pr. spadk.). 108. Wpis adnotacji w księdze gruntowej, służących do uwidocznie- nia stosunków osobistych, jak małoletności, wdrożenia postę powania o ubezwłasnowolnienie itp., nie ma wpływu na waż ność czynności prawnej, zawartej przez osobę, która w chwili zawarcia czynności prawnej podstawę wpisu stanowiącej, nie podlegała ograniczeniom w prawach osobistych do rozporzą dzenia przedmiotem wpisu, które to ograniczenia dopiero póź niej powstały i stały się przedmiotem adnotacji w księdze. (C II 68/46 z dn. 11. 5. 1946 r., PN U/47, s. 116, t.; PiP 8/46, s. 126). Uwaga. W orzeczeniu jest mowa o adnotacji z § 94 ustawy hipotecznej austriackiej. KODEKS NAPOLEONA DZIAŁY ZA ŻYCIA 109. S. Breyer: Działy dokonane przez wstępnego (art. 1075— 1080 KN), Pal. 7-8/65, s. 101. 110. W. Chojnowski: O działach uczynionych przez wstępnego (art. 1075—1080 KN) i jego skutkach na wypadek śmierci wstępnego — po wejściu w życie prawa spadkowego i kodeksu cywilnego, Pal. 12/65, s. 69. 111. W przypadku gdy rodzice przenoszą na jedno ze swych dzieci prawa do całej swej nieruchomości z zastrzeżeniem dożywocia na swoją rzecz oraz świadczeń pieniężnych na rzecz innych dzieci, umowa taka, łącząca w sobie znamiona kilku umów, może być uważana za umowę mieszaną, nie można zaś jej uznać za dział majątku za życia w jego klasycznej postaci uregulowanej przepisami art. 1075—1079 KN. W umowie takiej brak jest bowiem istotnego dla umowy o działy momentu po działu majątku, jako że podziałem nie można nazwać zobowią zania jedynego obdarowanego do świadczeń pieniężnych na rzecz jego rodzeństwa. (2 CR 164/59 z dn. 6. 5. 1959 r., OSPiKA 6/60, poz. 152 z not¬ką K. P.). 112. Stosownie do art. XIX przepisów wprowadzających prawo spadkowe sporządzony przed datą wejścia w życie prawa spadkowego notarialny akt darowizny gospodarstwa rolnego na rzecz jednego ze spadkobierców, z zastrzeżeniem spłat na rzecz pozostałych spadkobierców, który na gruncie przepisów Kodeksu Napoleona należałoby ocenić jako tzw. działy za ży cia, może w pełni wywołać skutki prawne tylko te, które miały nastąpić za życia darczyńcy, tzn. skutki darowizny gos- podarstwa rolnego na rzecz obdarowanego spadkobiercy. Do pozostałej części tego aktu, obejmującej zastrzeżenia spłat mo gących wchodzić w rachubę dopiero po śmierci darczyńcy, sto suje się prawo spadkowe obowiązujące w chwili śmierci dar- czyńcy. Jeżeli więc śmierć ta nastąpiła już pod rządem prawa spadkowego z 1946 r., to roszczenia spadkobierców, na rzecz których zastrzeżono spłaty, mogą znaleźć oparcie jedynie w przepisach art. 151 i nast. pr. spad. (obecnie art. 991 i nast. k. c), dotyczących ustalenia zachowku. (1 CR 534/62! z dn. 14—28. 1. 1963 r., OSPiKA 5/64, poz. 92, z notką W. S.). 113. Nieważności działu spadku dokonanego przez wstępnego za ży cia z pominięciem niektórych zstępnych spadkobierców dotyczą także orzeczenia: 1) C I 129/45 z dn. 13. 9. 1945 r., PiP 2/46, s. 119, t.; PN 11/47, s. 118, t; 2) C I 1231/45 z dn. 19. 1. 1946 r., OSN HI/47, poz. 65; 3) C I 156/47 z dn. 25. 3. 1947 r., PN 11/47, s. 440 t.; 4) 1 CO 29/57 z dn. 11. 3. 1958 r., OSPiKA 4/59, poz. 113, z glosą J. Pietrzykowskiego, w której autor omawia wy-wyczerpująco problem działów za życia według Kodeksu Napoleona.INNE ZAGADNIENIA 114. S. Breyer, Z. Masłowski: W sprawie stosowania art. 841 KN (dwugłos), NP 7-8/59, s. 899. 115. Nieważna jest sprzedaż przez męża na rzecz żony swej nieru chomości, dokonana na tych warunkach, że żona zamiast za płaty ceny szacunkowej, zrzeka się na przyszłość prawa do otrzymywania od męża alimentów, o które wytoczyła przeciw ko niemu powództwo, oraz zgadza się na wykreślenie z wy kazu hipotecznego zapisanej na jej rzecz na nieruchomości męża hipoteki prawnej, sprzedaż bowiem taka nie podpada pod przepis pkt 2 art. 1595 KN ze względu, iż alimenty za czas przyszły nie mogą być uważane za dług rzeczywisty i wyma galny, a hipoteka prawna żony na majątku męża jest tylko zabezpieczeniem jej ewentualnej należności. (C I 572/45 z dn. 3. 9. 1945 r., OSN 1945/46, poz. 4; PiP 7/46, s. 109, z glosą W. Miszewskiego). 116. Umowa przyrzeczenia sprzedaży nawet nieruchomości nie wy magała pod rządem Kodeksu Napoleona pisma ani dla swej ważności, ani dla stwierdzenia jej zawarcia' i mogła być, jeżeli nie została sporządzona na piśmie, udowodniona za pomocą zeznań świadków. (C I 132/45 z dn. 23. 11. 1945 r., OSN 2/47, poz. 32; PiP 4/47, s. 102, z glosą J. J. Litauera). 117. I. Odmiennie niż obowiązujące prawo rzeczowe, Kodeks Na poleona nie obejmował bezwzlędnej zasady superficies solo cedit. Przepis art. 518 KN przewiduje, że nieruchomościami są zarówno grunty, jak i budynki „ze swej natury". II. Zgoda właściciela gruntu na wybudowanie na jego grun¬cie przez drugą osobę domu dla siebie pod rządem Kodeksu Napoleona mogła nastąpić nie tylko w formie aktu notarial¬nego. W takim przypadku nie chodzi o przeniesienie własności gruntu ani domu. Forma aktu notarialnego wymagana jest jedynie do ograniczenia prawa własności prawem rzeczowym, a nie obligacyjnym. (1 CR 666/55 z dn. 6. 11. 1956 r., OSPiKA 1/57, poz. 7, z glosą S. Szera, w której autor zajmuje krytyczne stanowisko co do tezy II). • 118. Pod rządem Kodeksu Napoleona zasiedzenie nieruchomości było dopuszczalne bez względu na to, czy nieruchomość była wpi¬sana, czy też nie była wpisana do księgi wieczystej. (C 74/50 z dn. 16. 5. 1950 r,, OSN 2/51, poz. 33; PiP 4/51, s. 770). Orzeczenia dotyczące powrotu i redukcji darowizn 119. Każda darowizna szkodzi prawom spadkobierców ustawowych o tyle, że w każdym razie zmniejsza ich udział w spadku, po zbawiając ich części rozrządzalnej, nie szkodzi zaś o tyle, że podlega doliczeniu do spadku w części naruszającej część obo wiązkową spadkobierców. Te prawa spadkobierców koniecz nych wynikają z samego prawa i mogą być uwzględnione bądź w postępowaniu działowym, bądź w postępowaniu z pozwu spadkobierców koniecznych skierowanego przeciwko osobie obdarowanej o zwrot równowartości darowizny lub jej przed miotu. Jednakże do ustalenia tych praw konieczne jest usta lenie i obliczenie wartości całego spadku. (II CR 557/55 z dn. 22. 10. 1956 r., NP 9/57, s. 118). 120. Do działu spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilnego Napoleona stosuje się przepisy tego kodeksu o powrotach (art. 829, 843—869) także po dniu. 1. 1. 1965 r. (art. LIII przep. wprow. k. c. z 1964 r.). (III CZP 34/68 z dn. 20. 5. 1968 r., IP 19/68, s. 2). Ponadto: 1) C 115/45 z dn. 30. 6. 1945 r., PN H/47, s. 118, t.; 2) Ł C 2305/50 z dn. 8. 5. 1951 r., OSN 1/52, poz. 20. 121. Orzeczenia dotyczące przedawnienia praw do spadku: 1) 1 CO 51/54 z dn. 27. 7. 1955 r., OSPiKA 3/59, poz. 68, z glosą J. Gwiazdomorskiego; 2) 1 CO 9/58 z dn. 6. 5. 1958 r., OSPiKA 9/58, poz. 235. Patrz ponadto poz. 1508. KODEKS CYWILNY KRÓLESTWA POLSKIEGO DOŻYWOTNIE UŻYTKOWANIE PRZYSŁUGUJĄCE ZONIE 122. Prawo dożywotniego użytkowania, przysługujące z mocy art. 232 k. c. K. P. żonie na połowie majątku pozostałego po jej zmarłym mężu, a odziedziczonego przez jedyne dziecko spadkodawcy, nie gaśnie wskutek otwarcia spadku po dziecku. Zgodnie z zasadą tworzenia równych sched spadkowych do żywocie żony pierwszego spadkodawcy, a matki drugiego spadkodawcy, obciąża w połowie schedę jej przypadającą na rzecz krewnych z linii ojczystej i ulega konsolidacji tylko z po łową spadku nabytego przez nią po dziecku. (Wa C 262/48 z dn. 22. 2. 1949 r., DPP 1/50, s. 60, t.). 123. Umowa sprzedaży prawa dożywotniego użytkowania przewi dzianego w art. 232 k. c. K. P. jest nieważna. (III CRN 238/67 z dn. 13. 10. 1967 r., OSNCP 4/68, poz. 77). 124. Wdowa, która przyjęła zapis dożywotniego użytkowania mająt ku pozostałego po mężu, tym samym zrzekła się spadkobrania ustawowego. (C I 524/46 z dn. 15. 11. 1946 r., OSN 111/47, poz. 74). Patrz także poz.: 307, 308, 372—373. ZARZĄD I UŻYTKOWANIE MAJĄTKU ŻONY 125. 1)CI 787/45 z dn. 9. 10. 1945 r., OSN 1945/46, poz. 19; PN 11/47, s. 118; PiP 3/46, s. 138, t. (orzeczenie dotyczy formy zgody męża na sprzedaż majątku przez żonę); 2) C I 765/45 z dn. 29. 10. 1945 r., OSN 11/47, poz. 31 (skutecz ność wyroku pozbawiającego męża zarządti i użytkowa¬nia majątku żony); 3) 1 CO 21/56 z dn. 4. 9. 1956 r., OSN 111/57, poz. 82; NP 6/57, s. 118 (forma zezwolenia małżonka na zbycie nierucho¬mości objętej wspólnością za życia). Patrz ponadto poz.: 1180, 1184. KODEKS CYWILNY NIEMIECKI Wspólność majątkowa 126. E. Korytowski, J. Frąckowiak: W okresie przejścio- wym, PN 9-10/48, s. 269 (omówienie skuteczności rozpo¬rządzeń na wypadek śmierci, dokonanych przed wejściem w życie prawa spadkowego). 127.- J. Knach: Kontynuowanie wspólności majątkowej, PN 11/48, s. 515 (omówienie odrzucenia przez pozostałego przy ży¬ciu małżonka kontynuowania wspólności majątkowej po śmierci małżonka, która nastąpiła po dniu 2. 2. 1947 r. na obszarze mocy obowiązującej kodeksu cywilnego nie¬mieckiego). 128. S. Breyer: Przeniesienie własności nieruchomości, Wydaw nictwo Prawnicze 1966, s. 14—16. 129. S. Breyer, S. Gross: Kodeks rodzinny i opiekuńczy — Ko mentarz, Wydawnictwo Prawnicze 1966, s. 110—113. 130. J. Witecki: odpowiedź na pytanie prawne, „Jakie są skutki prawne ustanowienia w majątkowej umowie małżeńskiej ogólnej wspólności majątkowej na przypadek śmierci (art. 30 § 3 pr. małż. maj.)", PiP 1/49, s. 113. 131. Według art. XXVI—XXX przep. wprow. pr. rzecz, i pr. o ks. wiecz. z 1946 r. oraz art. XXXVII—XL przep. wprow. k. c. do konane przed dniem wejścia w życie wymienionego dekretu z 1946 r. czynności prawne, mające za przedmiot przeniesienie, obciążenie, zmianę treści lub pierwszeństwa albo zniesienie praw rzeczowych, są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Z tej przyczyny sama umowa darowizny działki gruntu zawarta pofl rządem kodeksu cywilnego nie mieckiego, w formie aktu notarialnego, lecz bez dokonania po wzdania. (przewłaszczenia) tej działki zgodnie z dyspozycją § 873 k. c. n. i bez wpisu zmiany prawa własności do księgi wieczystej, nie przeniosła własności działki z darującego na obdarowanego. Obciążenie w ten sposób podarowanej działki służebnością gruntową mogło skutecznie nastąpić po wydziele- niu tej działki z dotychczasowej księgi wieczystej, utworzeniu dla niej nowej księgi wieczystej i po dokonaniu wpisu tej słu- żebności do księgi wieczystej. (III CO 3/66 z dn. 21. 3. 1966 r., OSPiKA 7-8/67, poz. 178, z glosą krytyczną S. Breyera, RPE 111/66, s. 311, t.). 132. Gdy mąż wbrew przepisom § 1445 i 1446 k. c. n. rozporządził nieruchomością należącą do wspólnego majątku małżonków, rozporządzenie jest bezskuteczne. Nie można obchodzić tego przepisu, uznając wprost lub pośrednio — przez zaniechanie obrony — nie istniejący w rzeczywistości dług i dopuszczając do uprawomocnienia się zasądzającego ten nie istniejący dług wyroku, do egzekucji i sprzedaży licytacyjnej nieruchomości. Jeżeli osoba trzecia wszczęła egzekucję przeciwko majątkowi łącznemu z wyroku, zapadłego w postępowaniu toczącym się bez udziału żony, ta ostatnia uprawniona jest do wystąpienia w trybjie art. 567 k. p. c. (obecnie art. 841 § 1 k. p. c.) o zwol¬nienie majątku łącznego od egzekucji. (CIII 137/47 z dn. 13. 6. 1947 r., OSN 1/48, poz. 20; DPP 5/48, s. 50, t.). 133. Norma § 1459 ust. 1 k. c. n., o ile musi ona jeszcze znaleźć za¬stosowanie poprzez art. XX § 1 przep. wprow. k. r. (obecnie art. IX § 1 przep. wprow. k. r. o.), powinna być obecnie rozu¬miana w ten sposób, że uprawnia ona do żądania zaspokojenia z majątku wspólnego wierzycieli tak męża, jak i żony. Na tle tego przepisu powstaje więc sytuacja analogiczna do tej, jaką — co do ustawowego ustroju wspólności majątkowej — stwarza przepis art. 23 § 1 k. r. (obecnie art. 41 § 1 k. r. o.). (4 CO 24/56 z dn. 3. 11. 1956 r., OSN 111/57, poz. 88). 134. Jeżeli na skutek śmierci jednego z małżonków przed dniem 1.1. 1947 r. nastąpiło z mocy § 1483 k. c. n. przedłużenie wspól¬ności majątkowej między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi ich potomkami, stosuje się nadal przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego także wtedy, gdy kontynuowaną wspól¬nością majątkową objęte jest gospodarstwo rolne. (III CZP 30/66 z dn. 24. 5. 1966 r., OSNCP 11/66, poz. 187). USTAWA HIPOTECZNA Z 1818 R. 135. W wypadku gdy właściciel nieruchomości został ujawniony w księdze wieczystej (hipotecznej), nabycie w drodze zasiedze- nia własności tej nieruchomości przez inną osobę nie było pod rządem prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach z 1818 r. dopuszczalne. (Zasada prawna SN (7) — 1 CO 21/58 z dn. 17. 11. 1958 r., OSN rV/59, poz. 93; NP 12/59, s. 1521; OSPiKA 9/59, poz. 248, z notką J. K.). 136. Postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku obejmującego nieruchomość hipotekowaną, co do której uprzednio zakoń- czone zostało postępowanie spadkowe przewidziane w ustawie hipotecznej z 1818 r., nie stanowi samodzielnej podstawy do wpisu o zmianie tytułu własności w księdze wieczystej. Posta¬nowienie takie uzasadnia jednak powództwo osób pominiętych w postępowaniu spadkowym o właściwe ustalenie spadkobier¬ców i ich udziału, a w dalszej kolejności — podjęcie kroków mających na celu uzgodnienie stanu prawnego, jaki wynika z księgi wieczystej, z rzeczywistym stanem prawnym. (C 1942/52 z dn. 8. 10. 1952 r., PiP 4/53, s. 614). Uwaga. Orzeczenie dotyczy art. 129 i 131 ustawy hipotecznej z 1818 r. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy odstąpił od wcześ¬niejszego poglądu wyrażonego w orzeczeniu z dn. 25. 3. 1949 r. Wa C 312/48, OSN 1/50, poz. 6. Stosownie do cyt. przepisów ustawy hipotecznej istniał szczególny tryb udowodnienia na¬stępstwa spadkowego co do nieruchomości mających założoną księgę wieczystą. Tryb ten, dopuszczalny na zasadzie art. 129 i 131 ustawy hipotecznej, zastępował dla nieruchomości wcho¬dzących w skład spadków otwartych przed dniem 1. 1. 1947 r. stwierdzenie praw do spadku i polegał na tzw. wylegitymowa¬niu spadkobierców co do ich praw do nieruchomości wpisanej do księgi wieczystej. Sąd Najwyższy przyjął w uzasadnieniu cyt. orzeczenia, że art. 183 post. spadk. uznaje równorzędność dawnego postępowania z nowym w odniesieniu do nierucho¬mości, którą to dawne postępowanie objęło. Dlatego też zam¬knięcie postępowania hipotecznego według prawa z 1818 r. ma powagę rzeczy osądzonej, wobec czego nie ma możliwości dokonania nowego wpisu wprost na podstawie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, wydanego w nowym postępo¬waniu. Patrz ponadto orzeczenia: 1) C I 246/45 z dn. 1—15. 3. 1946 r., OSN 1/47, poz. 15 (art. 123); 2) C I 258/45 z dn. 3. 4. 1946 r, OSN 1/47, poz. 17; PiP 8/46, s. 105, z glosą W. Miszewskiego (art. 151); 3) C I 285/46 z dn. 9/23. 9. 1946 r., OSN 111/47, poz. 71; PN 11/47, s. 441 i 443, t.; PiP 5-6/47, s. 130. Patrz także: BUDOWA NA CUDZYM GRUNCIE, CZYNNOŚCI NOTARIALNE, DZIEDZICZENIE GOSPODARSTW ROLNYCH, EGZEKUCJA Z NIERUCHO¬MOŚCI, HIPOTEKA, KSIĘGI WIECZYSTE, LISTY HIPOTECZNE, NIERU¬CHOMOŚCI PONIEMIECKIE, OKUPACJA, PRZELEW, ROZGRANICZENIE, STOSUNKI MAJĄTKOWE MIĘDZY MAŁŻONKAMI, WSPÓŁWŁASNOŚĆ, ZA¬SIEDZENIE.