246. F. Błahuta, J. S. Piątowski, J. Policzkiewicz: Gospodarstwa rolne — obrót — dziedziczenie — podział, Wydawnictwo Prawnicze 1967. 247. T. Bogusz: Przepisy o ograniczeniu dziedziczenia i podziału gospodarstw rolnych w praktyce sądów i biur notarial¬ nych, BMS 4/64, s. 1. 248. T. Bogusz: Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, Zrzeszenie Prawników Polskich 1965. 249. W. Chojnowski: Niektóre zagadnienia z prawa spadkowe go, Pal. 7—8/65, s. 37. 249a.W. Chojnowski: W sprawie dziedziczenia udziałów w go¬spodarstwie rolnym, Pal. 9/68, s. 27. 250. Z. Czerski: Dziedziczenie, podział i obrót gospodarstwami rolnymi w orzecznictwie Sądu Najwyższego za czas do dnia 31. 1. 1966 r. (zbiór orzeczeń z objaśnieniami), Pal. 2/66, wkładka. 250a.Z. Czerski: Dziedziczenie, podział i obrót gospodarstwami rolnymi w orzecznictwie Sądu Najwyższego publikowa¬nym w czasie od 1. 1. 1966 r. do 30. 6. 1968 r., Pal. 10/68, wkładka. 251. J. Gwiazdomorski: Prawo spadkowe w zarysie, Pań stwowe Wydawnictwo Naukowe 1967, recenzja B. Do¬brzańskiego — NP 6/68, s. 1001 i recenzja J. S. Piątowskiego — PiP 8—9/68, s. 406. 252. J. Gwiazdomorski: Ustawowe i testamentowe dziedzi czenie gospodarstw rolnych, PiP 6/66, s. 899. 253. A. Kunicki: Gospodarstwo rolne jako przedmiot spadku, NP 7—8/66, s. 849. 254. J. Majorowie z: Przebudowa ustroju rolnego Polski Ludo wej w orzecznictwie Sądu Najwyższego (referat zamiesz¬czony w zbiorze pt. „Sesja dwudziestolecia Sądu Najwyż¬szego w Polsce Ludowej w dniach 8—10 grudnia 1966 r. — materiały", Wydawnictwo Prawnicze 1967, s. 173—184 i dyskusja — s. 193—220). 255. J. Pietrzykowski: Dziedziczenie gospodarstw rolnych, Wydawnictwo Prawnicze 1965. 256. J. Pietrzykowski: Dziedziczenie gospodarstw rolnych według kodeksu cywilnego i przepisów wprowadzających kodeks cywilny, NP 7—8/64, s. 698. 257. J. Szachułowicz: Na marginesie uchwały Sądu Najwyż szego z dn. 30. 8. 1966 r. III CZP 68/66, Pal. 1/67, s. 78. 258. H. Świątkowski: Dziedziczenie gospodarstw rolnych — Uwagi ogólne, PiP 7/65, s. 19. 259. C. T a b ę c k i: Dziedziczenie gospodarstw rolnych, Pal. 9/64, s. 14. 260. O zastosowaniu przepisów dotyczących dziedziczenia gospo¬darstw rolnych decyduje charakter majątku spadkowego w da¬cie otwarcia spadku, a gdy spadek otworzył się przed dniem 5. 7. 1963 r., decyduje charakter tego majątku w tej dacie. (III CZP 29/67 z dn. 21. 4. 1967 r., OSNCP 12/67, poz. 214). 261. Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 28. 11. 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, zno¬szenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) stosuje się w za¬kresie dziedziczenia tych gospodarstw także do spadków otwartych przed dniem 18. 12. 1964 r. (Zasada prawna SN (7) — Co 72/65 z dn. 7. 3. 1966 r., OSNCP 11/66, poz. 180; OSPiKA 12/66, poz. 273; RPE 1/67, s. 330, t.). 262. Współspadkobierca gospodarstwa rolnego jest niewątpliwie legitymowany do żądania, by pobrany przez innego współspad kobiercę surogat inwentarza został zwrócony do gospodarstwa. Nie może jednak przed działem spadku żądać dla siebie zapłaty odpowiadającej jego udziałowi części surogatu, skoro nie wia domo jeszcze, czy i w jakim zakresie otrzyma on gospodarstwo w naturze i jak się ukształtuje prawo do spłat. W tej sytuacji spadkobierca może tylko wykonywać czynności, które zmie rzają do zachowania wspólnego prawa wszystkich współspadko bierców dziedziczących gospodarstwo (art. 89 pr. rzecz. — obec nie art. 209 k. c. — w związku z art. 59 pr. spad. — obecnie art. 1035 k. a). (II CR 382/64 z dn. 2. 9.1964 r., OSNCP 11/65, poz. 185; OSPiKA 12/65, poz. 258). 263. Uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego — zawiera jąca wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 60 pr. spadk., art. 95 pr. rzecz., art. 152 i 162 post. spadk. (obecnie art. 1037 § 1 i art. 211 k. c, art. 623 w zw. z art. 688 k. p. c. oraz art. 1071 k. c.) w sprawach o dział spadku obejmującego nie ruchomość rolną — 1 CO 34/59 z dn. 27. 2. 1960 r., OSN U/60, poz. 31; OSPiKA 5/60, poz. 113; PiP 4—5/60, s. 832; NP 4/60, s. 570. I. 1. Interes Państwa Ludowego, polegający na zwiększeniu produkcji rolnej w celu zapewnienia rosnącej ludności kraju należytego zaopatrzenia w artykuły żywnościowe oraz w celu zapewnienia przemysłowi socjalistycznemu potrzebnych surow ców rolniczych, wymaga w obecnym okresie rozwoju naszej go¬spodarki przeciwdziałania nadmiernemu rozdrobnieniu istnie¬jących gospodarstw rolnych. Konieczne jest zachowanie możli¬wie największej liczby gospodarstw, które absorbują całkowicie pracę rodziny chłopskiej i w zasadzie zapewniają jej odpowiednie utrzymanie, oraz które umożliwiają stały postęp technicz¬ny w rolnictwie. 2. Jakie gospodarstwa rolne należy uważać za odpowiada¬jące określonym wyżej kryteriom, zależy to od jakości gleby, od położenia geograficznego, od kierunku produkcji roślinnej i zwierzęcej oraz od sposobu uprawy i hodowli. 3. Stanowiąc w art. 147, 152 § 3 i art. 162 § 1 postępowania spadkowego (obecnie art. 622 § 2, art. 623 k. p. c), że dokona¬nie sprzecznego z interesem społecznogospodarczym podziału nieruchomości ziemskiej jest niedopuszczalne oraz że w określo¬nych sytuacjach podział może się okazać niepożądany, ustawodawca odwołuje się do kryteriów pozaprawnych — ekonomicz¬nych i nakazuje sądom te kryteria uwzględniać. Opinię, jaki jest interes społecznogospodarczy, dotyczący struktury gospo¬darstw rolnych w skali całego kraju, mogą ustalić ekonomiści, a więc przede wszystkim znawcy stosunków rolnych zgrupowani w resorcie rolnictwa dysponującym szeregiem instytutów na¬ukowych, które badają ekonomiczną problematykę rolnictwa. Biorąc pod uwagę nadesłaną Sądowi Najwyższemu opinię Mi¬nisterstwa Rolnictwa, opartą na materiałach Instytutu Ekono¬miki Rolnej i uwzględniającą wytworzoną w drodze procesu historycznego strukturę naszego rolnictwa na poszczególnych obszarach kraju, za dolną granicę gospodarstw rolnych, odpo¬wiadającą wyżej określonym wymaganiom, przyjąć można 3 ha na południu Polski (województwa: katowickie, krakowskie, rzeszowskie, południowa część kieleckiego i południowa część lubelskiego), 5 ha w środkowej części Polski (województwa: warszawskie, łódzkie, północna część kieleckiego i północna część lubelskiego) oraz w województwie opolskim i białostoc¬kim, 7—8 ha zaś w pozostałych województwach. Powyższą dol¬ną granicę trzeba uważać za przeciętną, tj. odpowiadającą śre¬dniemu poziomowi kultury rolnej na poszczególnych obszarach kraju. Należy jednak podkreślić, że nawet w granicach jednego województwa mogą być obszary, w którym struktura gospodarstw rolnych kształtuje się odmiennie niż w innych miejsco¬wościach (np. w województwie krakowskim inna jest struktura gospodarstw w powiecie miechowskim niż w wielu innych po¬wiatach). Dlatego też minimum powierzchni w zastosowaniu do konkretnych gospodarstw nie może być traktowane w sposób sztywny. Jeżeli ustalony poziom kultury rolnej danego gospo¬darstwa odbiega w sposób istotny od przeciętnego, minimum to powinno ulec odpowiedniemu podwyższeniu lub obniżeniu. Zmniejszenie dopuszczalnego minimum będzie usprawiedli¬wione tam, gdzie warunki lokalne pozwalają na prowadzenie gospodarki specjalnej (np. niektórych roślin przemysłowych lub nasiennych) albo szczególnie dochodowej produkcji dla zaspoko¬jenia potrzeb konsumpcyjnych pobliskich ośrodków. Natomiast w warunkach gospodarki szczególnie zacofanej dolna granica gospodarstwa może wymagać podwyższenia. 4. Gdy spadkobierca lub jego małżonek posiada już działkę gruntu, można wydzielić z gospodarstwa spadkodawcy obszar mniejszy aniżeli określone wyżej minimum obszaru, jeżeli grunt otrzymany ze spadku łącznie z już posiadanym gruntem wystarcza do utworzenia odpowiedniego gospodarstwa rolnego. 5. W racjonalnych granicach można również odstąpić od po¬danych wyżej norm obszarowych, jeżeli jest to uzasadnione ze względu na wyjątkowe okoliczności dotyczące osobistych lub gospodarczych stosunków niektórych spadkobierców (np. gdy spadkodawca pozostawił małżonka, który gospodarował z nim wspólnie, a nie ma innych środków do życia; gdy użytkowanie gruntu jest wynikiem wieloletniego posiadania). 6. Przy podziale nieruchomości rolnej należy zwracać uwagę na prawidłowość konfiguracji gruntów wchodzących w skład tego samego gospodarstwa. II. 1. Dla umożliwienia oceny, jakie gospodarstwo należy w konkretnym wypadku uznać za odpowiadające interesowi społecznogospodarczemu (art. 95 pr. rzecz., art. 152 i 162 post. spadk. — obecnie art. 211 k. c, art. 623 w zw. z art. 688 k. p. c. oraz art. 1071 k. a), sąd powinien zasięgnąć opinii biegłych. Obowiązek ten wynika z art. 152 § 2 post. spadk., wedle któ¬rego zasięgnięcie opinii biegłego jest konieczne, ilekroć ma być dokonany podział w naturze nieruchomości ziemskiej. 2. W związku z tym Sąd Najwyższy uważa za stosowne prze¬strzec sądy przed błędną praktyką powoływania jako biegłych w sprawach działowych osób, które nie dają gwarancji, że ich wiadomości specjalne są wystarczające. W szczególności wy¬pada wyjaśnić, że biegłym, który ma ocenić, czy gospodarstwo rolne odpowiada wyżej określonym wymaganiom, nie może być — jeżeli nie dysponuje kwalifikacjami szczególnymi — rolnik, zajmujący się jedynie prowadzeniem gospodarstwa. Wprawdzie rolnik taki posiada z reguły dobre wiadomości, gdy chodzi o techniką prowadzenia gospodarstwa rolnego, to jednak nie zawsze dysponuje takimi kwalifikacjami, które by mu pozwo¬liły na szersze spojrzenie z punktu widzenia potrzeb i wyma¬gań gospodarki rolnej w skali ogólnokrajowej, czy w skali da¬nego okręgu gospodarczego. Dlatego też na biegłych, o których mowa, należy powoływać osoby, które mają odpowiednie wy¬kształcenie zawodowe i dostateczne doświadczenie praktyczne, w miarę możliwości, spośród osób zatrudnionych w odpowie¬dnich instytucjach naukowobadawczych lub w organach admi¬nistracji rolnej. 3. Baczyć także należy, aby opinia biegłych była należycie uzasadniona (art. 298 § 1 k. p. c. — obecnie art. 285 k. p. c), gdyż podlega ona — tak jak każdy dowód — ocenie sądu. ILT. Przy wyborze spadkobierców otrzymujących ze spadku grunty rolne należy mieć na względzie kwalifikacje oraz oso¬biste stosunki tych spadkobierców. Należy dążyć do tego, ażeby gospodarstwo przypadło spadkobiercom, co do których istnieje pewność, że będą w stanie zapewnić należytą produktywność gospodarstwa, a więc przede wszystkim tym, którzy gospodarują w sposób prawidłowy w gospodarstwie indywidualnym lub któ¬rzy są członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych. P7. Jeżeli spadkobierca nie domaga się wydzielenia ze spad¬ku gospodarstwa rolnego albo jeżeli wydzielenie takiego go¬spodarstwa jest niedopuszczalne, można w przypadku, gdy jest związany z daną miejscowością (np. rzemieślnik, pracownik grom. rady nar., agronom, nauczyciel) lub gdy jest zatrudniony w pobliskim zakładzie pracy, wydzielić mu wiejską działkę bu¬dowlaną, chociażby nie zamierzał rozpocząć niezwłocznie budo¬wy domu jednorodzinnego. Jednakże wydzielenie działki bu¬dowlanej nie byłoby dopuszczalne, gdyby na skutek wydzielenia obszar gospodarstwa spadkowego miał się kształtować poniżej dolnej granicy określonej w ust. I lub jeżeliby na skutek wy¬dzielenia działek budowlanych miało powstać mniej gospo¬darstw odpowiadających wymaganiom ust. I. Rozmiary działki budowlanej określi sąd na podstawie opinii biegłych, mając na względzie warunki lokalne oraz możliwości wynikające z roz¬miarów gospodarstwa należącego do spadku. Wiejska działka budowlana nie powinna przekraczać 5 000 metrów kwadrato¬wych (art. 2 ustawy z dn. 13. 7. 1957 r. o obrocie nieruchomo¬ściami rolnymi — Dz. U. Nr 39, poz. 172). V. Szacując spadek obejmujący gospodarstwo rolne w celu ustalenia sched spadkowych w naturze lub w pieniądzu, nie na¬leży brać pod uwagę spekulacyjnej wartości gruntu, jak rów nież możliwej wyższej wartości w razie przeznaczenia gruntu na działki budowlane. Uwaga. Przepisy kodeksu cywilnego przejęły przyjęte w wy¬tycznych Sądu Najwyższego niektóre zasady podziału spadko¬wych gospodarstw rolnych, wprowadzając jednocześnie nowe w tym zakresie unormowania. Pomimo tego wytyczne Sądu Najwyższego zachowały dla praktyki pewne znaczenie co do korzystania w sprawach działowych z opinii biegłych, prawi¬dłowego kształtowania konfiguracji gruntów przy podziale go¬spodarstwa rolnego oraz kryteriów, jakie powinny być brane pod uwagę przy wyborze spadkobiercy, otrzymującego — w konsekwencji działu spadku — gospodarstwo rolne. Znaczenie wytycznych Sądu Najwyższego dla bieżącej praktyki pod¬kreśla dyspozycja art. LX § 2 przep. wprow. k. c, która do¬puszcza podział spadkowego gospodarstwa rolnego bez zacho¬wania normy obszarowej. W tym kierunku wypowiedział się również Sąd Najwyższy w orzeczeniu III CR 36/64 z dn. 9. 6. 1964 r. Patrz poz. 358. DZIEDZICZENIE GOSPODARSTW ROLNYCH PRZEZ DZIECI SPADKODAWCY Artykuł 1059 § 1 k. c. Dzieci spadkodawcy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne jeżeli: 1) bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowały w tym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku albo 2) w chwili otwarcia spadku są członkami rolniczej spół¬dzielni produkcyjnej lub pracują w gospodarstwie rol¬nym takiej spółdzielni, albo 3) w chwili otwarcia spadku bądź prowadzą inne indywi¬dualne gospodarstwo rolne, bądź też pracują w gospo¬darstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców, albo 4) w chwili otwarcia spadku bądź są małoletnie, bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo 5) w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy. ZAGADNIENIA OGÓLNE 264. A. Lichorowicz, A. Piekar a: W kwestii charakteru prawnego zaświadczenia o kwalifikacjach rolniczych, NP 5/65, s. 502. Uwaga. Autorzy reprezentują pogląd, że zaświadczenie 0 praktycznym przygotowaniu spadkobiercy do prowadzenia gospodarstwa rolnego wydane przez biuro gromadzkiej rady narodowej lub organ do spraw rolnych prezydium rady naro¬dowej osiedla (miasta albo dzielnicy w mieście wyłączonym z województwa), właściwej ze względu na miejsce jego za¬mieszkania (§ 3 rozp. HM z dn. 28. 11. 1964 r. Dz. U. Nr 45, poz. 304), ma charakter decyzji administracyjnej w rozumie¬niu art. 97 i 99 k. p. a. Odmienne stanowisko w tej kwestii re¬prezentują J. S. Piątowski i F. Błahuta (Gospodarstwa rolne, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1967, s. 53, 108). Zdaniem tych autorów zaświadczenie stwierdzające praktyczne przygo¬towanie spadkobiercy do prowadzenia gospodarstwa rolnego, wydane przez jeden z wymienionych wyżej organów admini¬stracji państwowej, nie jest decyzją administracyjną, i dlatego też z punktu widzenia prawa cywilnego stanowi ono jedynie środek dowodowy, a mianowicie dokument urzędowy. Podobne stanowisko reprezentuje J. Paliwoda, według którego wysta¬wienie takiego zaświadczenia przez organ administracyjny jest czynnością materialnietechniczną, działaniem organu admini¬stracji państwowej, opartym na prawie i obejmującym nie¬kiedy uprzednie przeprowadzenia przez ten organ ustaleń, gdy okazują się one konieczne do wydania zaświadczenia. Działanie to jednak odbywa się poza ramami kodeksu postępowania administracyjnego. (J. Paliwoda: Rola aktu administracyjnego w kształtowaniu stosunków własnościowych w rolnictwie, Pań¬stwowe Wydawnictwo Naukowe 1965, s. 200). 265. L. Smal: Zbieg kwalifikacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, NP 9/65, s. 1020. Patrz także: poz. 246 (s. 89—92), poz. 248 (s. 11—20), poz. 251 (s. 96). 266. Każdy spadkobierca wymieniony w art. 5 ust. 1 w punktach 1, 2, 3 i 4 ustawy z dn. 29. 6. 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) jest uprawniony do dziedziczenia gospodarstwa rolnego i nikt z nich nie wy łącza drugiego. To samo dotyczy spadkobierców zachowują cych prawo dziedziczenia na podstawie art. 24 ust. 2 pkt 1, 2 1 3 powołanej ustawy. (III CO 13/64 z dn. 9. 4. 1964 r. OSNCP 12/64, poz. 248). Uwaga. Stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w cyt. orze¬czeniu zachowało pełną aktualność na tle art. 1059 § 1 k. c. [patrz poz. 246 (s. 91)]. Artykuł 1059 § 1 pkt 1 k. c. 267. F. Błahuta, A. Czubalski: Przerwa w pracy w gospo darstwie rolnym spowodowana wykonaniem kary pozba¬wienia wolności (dwugłos), NP 11/67, s. 1497. Patrz także: poz. 246 (s. 92), poz. 248 (s. 13), poz. 255 (s. 23). 268. Spadkobierca nie odpowiadający warunkom dziedziczenia gos podarstwa rolnego, oznaczonym w art. 1059 § 1 pkt 1 k. c. (brak wymagania nieprzerwanej pracy) może dziedziczyć od nośne gospodarstwo rolne swojego rodzica z tytułu pracy na nim według punktu 3 tego przepisu, mimo że jednocześnie pracuje też oddzielnie na podstawie umowy o pracę. (III CO 66/65 z dn. 7. 12. 1965 r., RPE 11/66, s. 351, t). 269. Stosownie do przepisu § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 28. 11. 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) dziedzi czy gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzą użytki rolne o powierzchni nie przekraczającej 0,5 ha, także spadkobierca zatrudniony poza tym gospodarstwem i nie wykonujący w nim żadnych prac, jeżeli wykonywanie przez niego pracy poza gos podarstwem rolnym jest bez szkody dla należytego zagospoda rowania tego gospodarstwa. (Zasada prawna SN (7) — III CO 72/65 z dn. 7. 3. 1966 r., OSNCP 11/66, poz. 180; OSPiKA 12/66, poz. 273; RPE 1/67, s. 330, t.). 270. Dla oceny, czy przepis § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 28. 11. 1964 r. w sprawie przenoszenia własno ści nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) ma zastosowanie do spadków otwartych przed dniem 5. 7. 1963 r., miarodajny jest obszar użytków rolnych istniejących w tej dacie. (III CR 176/66 z dn. 10. 11. 1966 r., OSNCP 78/67, poz. 134). Artykuł 1059 § 1 pkt 2 k. c. Patrz: poz. 246 (s. 97), poz. 248 (s. 16), poz. 255 (s. 26). Artykuł 1059 § 1 pkt 3 k. c. Patrz: poz. 246 (s. 98), poz. 248 (s. 16), poz. 255 (s. 27). 271. Prowadzenie indywidualnego gospodarstwa rolnego — jako warunek dziedziczenia — polega na stałym wykonywaniu przez spadkobiercę niezbędnych prac w tym gospodarstwie i kiero¬waniu nim, a w związku z tym wymaga również, jeżeli nie zachodzą szczególne okoliczności (np. gospodarstwo jest drob¬ne), zamieszkania w nim. (III CO 37/65 z dn. 31. 8. 1965 r., OSNCP 5/66, poz. 70). 272. Przez „prowadzenie" gospodarstwa rolnego, o którym mowa w art. 1059 § 1 pkt 3 k. c, należy rozumieć również prowadze nie gospodarstwa na podstawie umowy dzierżawy. Nie jest przy tym wymagane, żeby spadkobierca miał się trudnić wy łącznie pracą na roli. (III CR 368/65 z dn. 12. 2. 1966 r., OSNCP 10/66, poz. 177; RPE IV/66, s. 261, t.). 273. Powołany do spadku, który w chwili otwarcia spadku prowadzi indywidualne gospodarstwo rolne (art. 1059 § 1 pkt 3 k. c), dziedziczy należące do spadku gospodarstwo rolne także w tym wypadku, gdy zarazem jest on zatrudniony gdzie indziej na podstawie umowy o pracę. (III CO 37/65 z dn. 31. 8. 1965 r., OSNCP 5/66, poz. 70). 274. Zawodowe prowadzenie gospodarstwa pszczelarskiego wymaga jące użytkowania pewnego areału gruntów rolnych, przy użyt kowaniu takiego areału choćby na podstawie umowy dzierża wy, musi być traktowane tak samo jak prowadzenie każdego innego rodzaju indywidualnego gospodarstwa rolnego w rozu mieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k. c, i to niezależnie od tego, czy jest ono prowadzone na gruncie własnym spadkobiercy, czy też na gruncie dzierżawionym. (III CR 238/66 z dn. 14. 10. 1966 r., RPE HI/67, s. 313, t.). 275. Przerwa w okresie, w którym spadek się otworzył, w prowa dzeniu przez spadkobiercę swojego gospodarstwa rolnego, spo wodowana przemijającą przeszkodą, nie pozbawia tego spadko biercy prawa dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 3 k. c. (III CZP 107/66 z dn. 28. 1. 1967 r., OSNCP 78/67, poz. 120). 276. W świetle art. 1059 § 1 pkt 3 i art. 1060 § 1 k. c. fakt, że spad kobierca odpowiadający przewidzianym w tych przepisach przesłankom pracuje poza rolnictwem, nie pozbawia go prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. (II CR 120/65 z dn. 25. 3. 1965 r., OSNCP 1/66, poz. 9; PiP 45/66, s. 824, z glosą krytyczną J. Selwy i z glosą aprobującą H. Świątkowskiego; RPE 1/66, s. 359, t.). 277. Przepis punktu 3 § 1 art. 1059 k. c. stanowiący, że dziecko spadkodawcy dziedziczy z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku pracuje w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, obejmuje również pracę w gospodarstwie spadkowym, choćby było ono wyłączną własnością spadko dawcy. (III CO 31/65 z dn. 3. 7. 1965 r., OSNCP 3/66, poz. 36). 278. Zarówno według punktu 2 art. 5 ust. 1 ustawy z dn. 29. 6. 1963 r., jak i według tej części punktu 3 § 1 art. 1059 k. c, która mówi o pracy w gospodarstwie „rodziców małżonka", ustawodawca ma na myśli nie tylko pracę w gospodarstwie należącym do obojga teściów, lecz również pracę w gospodar stwie należącym tylko do jednego z nich. Sformułowanie „ro dziców małżonka" jest skrótem redakcyjnym, które rozumieć należy w ten sposób, iż chodzi o gospodarstwo bądź wspólne, bądź należące do któregokolwiek z teściów. Termin „rodziców" obejmuje również przysposabiających, nie można bowiem ograniczyć go tylko do rodziców naturalnych. (III CO 31/65 z dn. 3. 7. 1965 r., OSNCP 3/66, poz. 36). I 279. Pracownik państwowego nadleśnictwa, który prowadzi gospo darstwo rolne na przydzielonych mu — w związku z łączącym go z nadleśnictwem stosunkiem pracy (stosunkiem służbo wym) — gruntach deputatowych nie jest prowadzącym inne indywidualne gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k. c. (III CZP 19/67 z dn. 15. 4. 1967 r., NP 2/68, s. 295, z glosą kry¬tyczną F. Błahuty; RPE IV/67, s. 327, t). 280. Nie może być uważany za spadkobiercę objętego art. 1059 § 1 pkt 3 k. c. ten, kto zawładnął gospodarstwem rolnym bezpraw nie i przeciwko komu w dniu otwarcia spadku (bądź w dniu 5. 7. 1963 r. w sytuacji przewidzianej w art. LVI § 2 przep. wprow. k. c.) istniał prawomocny tytuł egzekucyjny nakazujący eksmisję. W takiej sytuacji za spadkobiercę pracującego w gos podarstwie rolnym należy uważać tego, kto został wyzuty z po siadania i przerwał pracę w gospodarstwie tylko przejściowo z przyczyn od siebie niezależnych. (III CR 452/66 z dn. 10. 8. 1967 r., OSNCP 5/68, poz. 88). Artykuł 1059 § 1 pkt 4 k. c. Patrz: poz. 246 (s. 101), poz. 248 (s. 18), poz. 255 (s. 28). 281. W myśl art. 1059 § 1 pkt 4 k. c. gospodarstwo rolne dziedziczą dzieci spadkodawcy, odbywające zarówno naukę zawodu, jak i przyuczenie do określonej pracy oraz wstępny staż pracy w rozumieniu art. 3 ustawy z dn. 3. 7. 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226). (III CR 166/65 z dn. 15. 11. 1965 r., RPE HI/66, s. 311, t.). Artykuł 1059 § 1 pkt 5 k. c. Patrz: poz. 246 (s. 102), poz. 248 (s. 19), poz. 255 (s. 29). 282. Ani art. 1059 § 1 pkt 5 k. c, ani § 14 rozporządzenia Rady Mi nistrów z dn. 28. 11. 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz 304) nie uzależ nia zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez osoby trwale niezdolne do pracy i zaliczone do I lub II grupy inwalidów od tego, czy osoby te pobierają rentę inwalidzką. (III CR 354/66 z dn. 7. 6. 1966 r., OSNCP 12/66, poz. 217; RPE 1/67, s. 329, t.). 283. Przepisy § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 28. 11. 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rol nych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dzie dziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304) mają na celu zachowanie praw osób zatrudnionych głównie poza rol nictwem, które osiągnęły już wiek emerytalny i przestały pra cować w tym zawodzie. Przepisów tych nie można stosować do rolników, którzy pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego pracują nadal w gospodarstwie rolnym. (III CR 60/66 z dn. 10. 5. 1966 r., OSNCP 3/67, poz. 51; RPE 111/67, s. 316, t.). Artykuł 1059 § 2 k. c. Patrz: poz. 246 (s. 106), poz. 248 (s. 20), poz. 255 (s. 31). DZIEDZICZENIE GOSPODARSTW" ROLNYCH PRZEZ MAŁŻONKA, WNUKÓW, RODZICÓW ORAZ RODZEŃSTWO I ICH ZSTĘPNYCH 284. A. Kunicki: Dziedziczenie gospodarstw rolnych przez zstęp¬nych rodzeństwa, NP 5/67, s. 618. Patrz także: poz. 246 (s. 108—114), poz. 248 (s. 23), poz. 251 (s. 100—104), poz. 255 (s. 37). 285. Przepis art. 25 pr. spadk. z 1946 r. ma zastosowanie do dziedzi czenia gospodarstwa rolnego tylko wtedy, gdy dotyczy spadku otwartego przed dniem 1. 1. 1965 r. oraz gdy małżonek spadko dawcy dziedziczy gospodarstwo rolne w zbiegu z dziećmi lub wnukami spadkodawcy, mającymi warunki dziedziczenia z art. 1059 k. c. Gospodarstwem rolnym w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego — do czasu wydania na podstawie art. 1064 k. c. rozporządzenia Rady Ministrów w tym przedmiocie — nie jest gospodarstwo, którego łączny obszar gruntów rolnych nie prze¬kracza 0,2 ha. (III CO 46/64 z dn. 12. 10. 1964 r., OSNCP 78/65, poz. 109; OSPiKA 9/65, poz. 203, z częściowo krytyczną glosą C. Tabęckiego). 286. Przy istnieniu małżonka uprawnionego do dziedziczenia gospo darstwa rolnego oraz zstępnych spadkodawcy nie posiadają cych takich uprawnień, rodzice i rodzeństwo spadkodawcy mogą dziedziczyć to gospodarstwo wyłącznie pod warunkiem posiadania kwalifikacji przewidzianych w art. 1061 zdanie dru gie (w stosunku do rodziców) i art. 1062 § 2 k. c. (w stosunku do rodzeństwa). (II CR 115/66 z dn. 28. 1. 1966 r., OSNCP 10/66, poz. 175). 287. Okoliczność, że siostra spadkodawcy dziedziczyłaby w dalszej kolejności, nie uzasadnia odmowy dopuszczenia jej do udziału w sprawie, gdy zgłasza ona okoliczności mające przemawiać za tym, iż spadkobierca dziedziczący w pierwszej kolejności nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. (III CR 94/66 z dn. 24. 5. 1966 r., OSNCP 1/67, poz. 16). Patrz także poz.: 276, 293, 302. DZIEDZICZENIE GOSPODARSTW ROLNYCH PRZEZ CUDZOZIEMCÓW 287a. J. Rajski: Dziedziczenie gospodarstw rolnych przez obywateli państw obcych, Np 10/68, s. 1468. 287b. Przy ustaleniu zakresu uprawnień spadkobiercy lub zapiso¬biercy, będącego obywatelem obcego państwa, przewidzianych w art. XXIII przep. wprow. k. c, nie stosuje się do szacunku gospodarstwa rolnego zasad określonych w art. 1078 k. c, chyba że ustawodawstwo państwa, którego obywatelem jest wymieniony spadkobierca lub zapisobierca, przewiduje odno¬szące się do obywateli polskich ograniczenie podobne do za¬mieszczonego w art. 1078 k. c. (Zasada prawna SN (7) — III CZP 18/67 z dn. 22. 1. 1968 r., OSNCP 12/68, poz. 201). DZIEDZICZENIE TESTAMENTOWE GOSPODARSTWA ROLNEGO 289. E. Drozd: Dziedziczenie testamentowe gospodarstwa rolnego przez osoby mające kwalifikacje do jego prowadzenia, NP 6/68, s. 938. 290. J. Kaper a: W sprawie dziedziczenia gospodarstw rolnych, PiP 45/66, s. 765 (wypowiedź dotyczy dziedziczenia testa¬mentowego). 291. J. Policzkiewicz: Rozporządzenia testamentowe w świetle ustawy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, NP 5/64, s. 466. [Pomimo uchylenia ustawy z dn. 19. 6. 1963 r. przez art. IV pkt 2 przep. wprow. k. c. wiele uwag autora zachowało swą aktualność w obowiązującym stanie praw¬nym, w szczególności co do kwestii skuteczności ustano¬wienia spadkobiercy testamentowego, zakresu tak ustanowionego spadkobrania, szacowania masy spadkowej w wypadku zastosowania art. 961 k. c. (dawny art. 103 pr. spadk.) oraz co do ustanowienia zapisu]. 292. S. Ritterman: O stosowaniu obostrzonych warunków dzie dziczenia gospodarstwa rolnego przy dziedziczeniu testa¬mentowym, PiP 1/67, s. 115. Według autora przy dziedzi¬czeniu testamentowym przepisy art. 1060 § 2 lub 1062 § 2 k. c. nie mają zastosowania. Patrz także: poz. 246 (s. 119—124), poz. 248 (s. 36—44), poz. 251 (s. 145—150), poz. 252, poz. 255 (s. 56—65). 293. W świetle art. 1065 k. c. spadkobiercą testamentowym można ustanowić tylko taką osobę, która odpowiada warunkom okreś lonym w art. 1059 k. c. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy spadkodawca powołuje w testamencie do dziedziczenia oboje lub jednego ze swoich rodziców; w takim wypadku wystarcza, jeżeli powołany odpowiada wymaganiom art. 1061 k. c. (III CO 27/65 z dn. 3. 6. 1965 r., OSNCP 3/66, poz. 34; OSPiKA 4/66, poz. 88; RPE 11/66, s. 351, t.). 294. Z mocy art. 1065 k. c. można skutecznie ustanowić spadkobier cą testamentowym gospodarstwa rolnego osobę, która odpo wiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powoła nych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a więc warunkom określonym przede wszystkim w § 1 art. 1059 k. c, a w razie braku warunków z tego przepisu również warunkom określonym w § 2 art. 1059 k. c. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że w razie dziedziczenia ustawowego inna osoba odpowiadałaby warunkowi lepszemu, a w szczególności prze widzianemu w pkt 1 § 1 art. 1059 k. c. (III CR 336/65 z dn. 15. 1. 1966 r., OSPiKA 6/67, poz. 235). 295. Spadkobiercą gospodarstwa rolnego lub jego części można usta nowić w testamencie także osobę, która nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych, byleby tylko odpowiadała ona warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rol nego (art. 1065 k. c). (II CR 263/66 z dn. 17. 6. 1966 r., OSNCP 4/67, poz. 70; OSPiKA 4/67, poz. 106). 296. Ustanowienie w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolne go osoby, która czyni zadość tylko wymaganiom art. 1059 § 2 k. c. jest skuteczne nawet wtedy, gdy w dacie otwarcia spadku istnieją osoby, które, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, byłyby powołane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jako odpowiadające jednemu z warunków z art. 1059 § 1 pkt 1—3 k. c. (III CZP 17/67 z dn. 28. 4. 1967 r, OSNCP 2/68, poz. 15; NP 1/68, s. 134, z glosą aprobującą J. Majorowicza i krytyczną S. Rejmana; RPE IV/67, s. 328, t.). Patrz także poz. 947. ZACHOWANIE PRAWA DZIEDZICZENIA GOSPODARSTWA ROLNEGO Patrz: poz. 246 (s. 135—141), poz. 248 (s. 78—85), poz. 251 (s. 352—356), poz. 255 (s. 42—55). 296a. W razie śmierci przed dniem 5. 7. 1963 r. spadkodawcy, który był właścicielem całego gospodarstwa lub współwłaścicielem, ale współwłasność ta nie miała charakteru współwłasności spadkowej, oraz w razie śmierci jednego ze spadkobierców te¬goż spadkodawcy również przed dniem 5. 7. 1963 r. następuje z dniem 5. 7. 1963 r. ponowne dziedziczenie gospodarstwa rol¬nego po pierwszym spadkodawcy łącznie z ponownym dziedzi¬czeniem udziału w tym gospodarstwie pozostałego w spadku po zmarłym spadkobiercy. W dziedziczeniu tym biorą udział żyjący w dniu 5. 7. 1963 r. spadkobiercy pierwszego spadko¬dawcy, którzy zachowali prawo dziedziczenia, oraz żyjący w dniu 5. 7. 1963 r. spadkobiercy zmarłego spadkobiercy, któ¬rzy zachowali prawo dziedziczenia po nim (art. LV § 1 i LVI przep. wprow. k. c). Wysokość udziałów spadkobierców zachowujących prawo dziedziczenia po pierwszym spadkodawcy i wysokość udziałów zmarłego spadkobiercy określa się według zasad prawa spad¬kowego obowiązującego w chwili śmierci pierwszego spadko¬dawcy i tak określony udział zmarłego spadkobiercy przypada jego spadkobiercom, którzy zachowują prawo dziedziczenia po nim w stosunku wynikającym z zasad prawa spadkowego obo¬wiązującego w chwili śmierci tegoż spadkobiercy (art. LV § 2 przep. wprow. k. c). (III CO 30/65 z dn. 15. 10. 1965 r., OSNCP 6/66, poz. 91). 297. Objęcie przez spadkobiercę razem z innymi spadkobiercami albo razem z niektórymi ze spadkobierców przed dniem 5. 7. 1963 r. w posiadanie gospodarstwa rolnego, należącego do spad ku otwartego przed tym dniem, uzasadnia zachowanie przez tego spadkobiercę prawa dziedziczenia spadkowego gospodar stwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. wówczas, gdy objęcie gospodarstwa w posiadanie nastąpiło w drodze faktycznych (nieformalnych) działów spadku. (III CZP 75/67 z dn. 14. 11. 1967 r., OSNCP 5/68, poz. 85). 298. Art. LVI przep. wprow. k. c. nie ma na myśli takiej sytuacji, aby wszyscy spadkobiercy otrzymali określoną część gospodar stwa rolnego, wystarczy bowiem, żeby chociaż jeden z nich — za dorozumianą zgodą innych spadkobierców — objął część gospodarstwa w posiadanie. (II CR 197/65 z dn. 1. 10. 1965 r., OSNCP 5/66, poz. 85). 299. Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spad ku otwartego przed dniem 5. 7. 1963 r. zachowuje na podstawie art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. również ten spadkobierca, który za wyraźną lub milczącą zgodą pozostałych spadkobier ców objął przed dniem 5. 7. 1963 r. w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. (III CO 47/64 z dn. 16. 11. 1964 r., OSNCP 10/65, poz. 159; OSPiKA 10/65, poz. 205). 300. Objęcie gospodarstwa rolnego w posiadanie w drodze faktycz nego (nieformalnego) działu spadku następuje na podstawie umowy, która może być zawarta przez każde zgodne zachowa nie się spadkobierców, ujawniające ich wolę w sposób dosta teczny. Okoliczność zaś, że spadkobiercy utrzymali podział do konany jeszcze przez spadkodawcę, wskazuje na ich zgodne oświadczenie woli co do takiego faktycznego (nieformalnego) działu spadku, inaczej mówiąc — wskazuje na zawarcie w spo sób dorozumiany umowy w tym przedmiocie. (III CR 136/65 z dn. 20. 8. 1965 r., OSNCP 4/66, poz. 58; OSPiKA 5/66, poz. 105). 301. Objęcie przez spadkobiercę w posiadanie części gospodarstwa rolnego wbrew sprzeciwowi innego spadkobiercy nie świadczy o faktycznym dziale w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. (III CRN 203/67 z dn. 26. 9. 1967 r., OSNCP 6/68, poz. 106). 302. W razie wspólnego dziedziczenia przez małżonków gospodar stwa rolnego na podstawie testamentu w warunkach przewi dzianych w art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. faktyczny (niefor malny) podział nie stanowi przesłanki do zachowania przez nich prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W tym wy padku wystarczy samo objęcie w posiadanie, które może być wykonywane również za pośrednictwem dzierżawcy. (III CR 289/66 z dn. 25. 11. 1966 r., OSNCP 78/67, poz. 137). 303. Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spad ku otwartego przed dniem 5. 7. 1963 r. zachowuje spadkobierca, który przed dniem 5. 7. 1963 r. w drodze faktycznego (niefor malnego) działu spadku objął w posiadanie część tego gospo¬darstwa, choćby ta część nie przekraczała obszaru 0,2 ha. (III CZP 10/67 z dn. 16. 3. 1967 r., OSNCP 12/67, poz. 211). 304. Wydzierżawienie przez jednego ze spadkobierców przed dniem 5. 7. 1963 r. innemu współspadkobiercy idealnego swego udziału w gospodarstwie rolnym należącym do spadku otwartego przed tą datą, bez wydzielenia na gruncie tegoż udziału, nie wystar cza do zachowania prawa dziedziczenia tego gospodarstwa przez spadkobiercę, który udział swój wydzierżawił (art. LVI § 1 przep. wprow. k. c). (III CO 65/64 z dn. 5. 12. 1964 r., OSNCP 10/65, poz. 161). 305. Wydzierżawienie przez spadkobiercę gruntu spadkowego nie przekreśla jego uprawnień, ponieważ posiadanie, o którym mo¬wa w art. LVI § 1 przep. wprow. k. c, może być wykonywane nie tylko osobiście, lecz również za pośrednictwem dzierżawcy. (III CR 354/66 z dn. 7. 6. 1966 r., OSNCP 12/66, poz. 217; RPE 1/67, s. 329, t.). 306. Do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. nie jest konieczne, aby współspadkobierca, który przed dniem 5. 7. 1963 r. w dro¬dze faktycznych (nieformalnych) działów spadku objął w po¬siadanie należące do spadku gospodarstwo rolne lub jego część albo aby jedyny spadkobierca, który przed tym dniem objął w posiadanie takie gospodarstwo, posiadał je lub jego część również w dniu 5. 7. 1963 r. (Zasada prawna SN (7) — III CO 14/65 z dn. 10. 5. 1965 r., OSNCP 12/65, poz. 202; OSPiKA 1/66, poz. 4; RPE 1/66, s. 359, t.). 307. Małżonek, którego uprawnienie do użytkowania dożywotniego części spadku obejmującego gospodarstwo rolne opiera się na art. 232 k. c. K. P., zachowuje to prawo, jeżeli odpowiada prze słankom określonym w art. 24 ust. 2 ustawy z dn. 29. 6. 1963 r. To samo wynika z art. LV i LVI przep. wprow. k. c. (III CR 317/64 z dn. 20. 3. 1965 r., OSNCP 2/66, poz. 119). 308. W wypadku gdy stosownie do przepisu art. LVI § 1 i 2 przep. wprow. k. c. obok małżonka tylko niektóre z dzieci spadko dawcy zachowały prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilne go Napoleona oraz kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego, małżonek dziedziczy na użytkowanie udział w tym gospodar¬stwie obliczony stosownie do art. 232 k. c. K. P. przy uwzględ¬nieniu tylko tych dzieci, które prawo dziedziczenia zachowały. (III CO 79/64 z dn. 22. 11. 1965 r., OSNCP 78/66, poz. 112). 309. Osoba wstępująca na miejsce spadkobiercy, który przed dniem 5. 7. 1963 r. odrzucił spadek, zachowuje prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli odpowiada warunkom przewidzia nym w art. LVI przep. wprow. k. c, chociażby spadkobierca, który spadek odrzucił, warunkom tym nie odpowiadał. (III CR 155/65 z dn. 3. 5. 1966 r., OSNCP 3/67, poz. 50). 310. W razie jednoczesnego zbiegu przesłanek: trwałej niezdolności do pracy jedynego spadkobiercy (art. 1059 § 1 pkt 5 k. c.) i ob jęcia w posiadanie części gospodarstwa spadkowego przez tegoż spadkobiercę przed dniem 5. 7. 1963 r. w rozumieniu art. LVI § 1 przep. wprow. k. c. — przesłanka z art. LVI § 1 wyłącza stosowanie art. 1065 i 1063 § 2 k. c. (III CZP 68/66 z dn. 30. 8. 1966 r., OSNCP 1/67, poz. 11; RPE 11/67, s. 285, t.). Patrz ponadto poz. 257. 311. Okoliczność, że spadkobiercy zostali wpisani do księgi wieczy stej, sama przez się nie wyłącza dopuszczalności zastosowania przepisów wprowadzających kodeks cywilny, co do zachowa nia prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. (III CO 5/65 z dn. 27. 3. 1965 r., OSNCP 11/65, poz. 180; OSPiKA 12/65, poz. 262). 312. Jeżeli spadek otworzył się przed dniem 5. 7. 1963 r., a niektórzy ze spadkobierców powołanych do dziedziczenia według przepi sów dotychczasowych nie zachowali prawa dziedziczenia nale żącego do spadku gospodarstwa rolnego (art. LVI § 1 i 2 przep. wprow. k. c), gospodarstwo przypada — w częściach przewi dzianych w prawie obowiązującym w chwili otwarcia spad ku — bądź pozostałym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia, bądź też tym spadkobiercom oraz innym osobom przewidzianym w art. 1059—1062 k. c, które poprzednio do spadku powołane nie były. (Zasada prawna SN (7) — III CO 18/65 z dn. 10. 5. 1965 r., OSNCP 12/65, poz. 203; OSPiKA 2/66, poz. 32; RPE 1/66, s. 360, t.). 313. Prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spad ku otwartego przed dniem 5. 7. 1963 r. zachowuje w myśl art. LVI § 2 przep. wprow. k. c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 1 k. c. spadkobierca, który przed tą datą pracował nieprze¬rwanie w tym gospodarstwie co najmniej od roku. (III CO 47/64 z dn. 16. 11. 1964 r., OSNCP 10/65, poz. 159; OSPiKA 10/65, poz. 205). 314. Jeśli spadek, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, zo stał otwarty przed dniem 5. 7. 1963 r., to małżonek spadko dawcy, który do chwili otwarcia spadku pracował w gospodar stwie spadkowym, lecz który następnie zawarł ponowne mał żeństwo, opuścił spadkowe gospodarstwo i w dniu 5. 7. 1963 r. pracował w gospodarstwie rolnym drugiego małżonka, zacho wuje prawo dziedziczenia gospodarstwa po pierwszym małżon ku (art. LVI § 2 przep. wprow. k. c. w związku z art. 1060 § 1 i art. 1059 § 1 pkt 3 k. c. (III CO 28/65 z dn. 14. 5. 1965 r., OSNCP 3/66, poz. 33; RPE 11/66, s. 351, t.). 315. Spadkobierca, który pracuje w gospodarstwie rodziców swego małżonka i jednocześnie jest zajęty poza gospodarstwem na podstawie umowy o pracę, zachowuje prawo dziedziczenia gos podarstwa rolnego, należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie ustawy z dn. 24. 6. 1963 r. o ogranicze niu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) na podstawie art. LVI § 2 przep. wprow. k. c, jeżeli jego praca w gospodarstwie rodziców małżonka ma charakter stały, a nie dorywczy. (II CR 197/65 z dn. 1. 10. 1965 r., OSNCP 5/66, poz. 85). 316. Zstępni rodzeństwa nie zachowują prawa dziedziczenia gospo¬darstwa rolnego na podstawie art. LVI § 2 przep. wprow. k. c. (III CZP 29/66 z dn. 13. 5. 1966 r., OSNCP 1/67, poz. 2; RPE H/67, s. 285, t). 317. W razie dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobier¬ców po spadkobiercy zmarłym przed dniem 5. 7. 1963 r. (art. LVI § 3 przep. wprow. k. c.) sąd w postępowaniu o stwier¬dzenie nabycia spadku, obejmującego gospodarstwo rolne, przez tychże spadkobierców ustala samodzielnie, czy spadkobierca za¬chował prawo do spadku — bez potrzeby odsyłania w tym przedmiocie uczestników do odrębnego postępowania. (III CZP 64/66 z dn. 30. 8. 1966 r., OSNCP 3/67, poz. 43). Patrz także poz.: 269, 280, 285, 288, 326, 349—352, 358, 360, 362, 366.