I. Powstanie mienia gromadzkiego związane jest z uwłaszczeniem włościan na mocy ustaw państw zaborczych. 1. Na obszarze b. Królestwa Kongresowego mienie gromadz kie i gminne składało się z majątku nabytego na podstawie ' ukazu z 1864 r. oraz z majątku nabytego już po uwłaszczeniu. Podmiotem majątku gminnego była gmina jako jednostka samorządu terytorialnego. Tam, gdzie gmina została uwłaszczona jako całość i wystawiono dla niej tabelę likwidacyjną lub na¬dawczą — gmina była traktowana pod względem możności roz¬porządzania majątkiem na równi z gromadą. W gromadach podmiotem majątku gromadzkiego była gro¬mada będąca osobą prawną. Gromada składała się z wioski lub kolonii. Ze względu na jej — tak jak gminy — stanowy charak¬ter, składała się z ogółu włościan posiadających w danej wiosce lub gromadzie osadę lub jakąkolwiek nieruchomość. Z tego względu w tabelach likwidacyjnych lub nadawczych określano pojęciem gromady zarówno osobę prawną jako podmiot ma¬jątku gromadzkiego, jak i tych wszystkich włościan, którzy jako objęci uwłaszczeniem byli wymienieni w tabelach likwi-dacyjnych lub nadawczych. Ten, kto stawał się właścicielem osady w danej wsi, stawał się automatycznie członkiem gro¬mady. Majątek gromadzki składał się z majątku przeznaczonego na cele publiczne (własność gromady- jako osoby prawnej) i z grun¬tów wspólnych nadanych określonej grupie włościan, jako ich współwłasność, służących do wspólnego użytkowania (np. past¬wiska, wygony, lasy), przy czym udział we współwłasności tego majątku związany był z własnością nadanych indywidualnych gospodarstw, dzieląc ich los. Ta część majątku mogła ulegać podziałowi zarówno, gdy chodzi o grunty wspólne, które prze¬szły na współwłasność włościan, jak i o grunty stanowiące ekwiwalent za zniesione służebności. 2. Na terenie b. zaboru austriackiego grunty pouwłaszcze niowe i wspólnoty powstałe wskutek zniesienia służebności stanowiły współwłasność uwłaszczonych, w księgach grunto wych zapisane zostały jako .grunty wspólne i nie były — jak w Królestwie Kongresowym — związane z własnością gospo darstw pouwłaszczeniowych. Z czasem z majątku tego wyod rębniły się trzy grupy a) tzw. dobro gminne (w b. Galicji podstawową jednostką sa¬morządową była gmina jednowioskowa) przeznaczone do użytku każdego członka gminy i stanowiące własność gminy; b) majątek gminy, który nie jest użytkowany przez ludność jako dobro gminne, przeznaczony na pokrycie wydatków gminy i stanowiący również jej majątek. Dobro gminne mo¬gło być dzielone na podstawie ustawy z dn. 7. 6. 1883 r. o podziale gruntów wspólnych i regulacji odnoszących sią do nich praw użytkowania; c) wspólnoty gruntowe, stanowiące współwłasność posiadaczy gospodarstw, powstałe jako wynagrodzenie za zniesione słu¬żebności, traktowane jako przynależności indywidualnych gospodarstw. 3. Na terenie b. zaboru niemieckiego istniały również, tak jak w b. zaborze austriackim, trzy grupy majątku; jednakże wspólnoty uległy likwidacji na podstawie ordynacji o podziale wspólnot z dn. 7. 6. 1881 r. 4. Ustawa samorządowa z dn. 23. 3. 1933 r. wprowadziła jako podstawową jednostkę samorządową gminę wiejską, która dzie¬liła się na gromady, jeżeli obejmowała kilka miejscowości. Gromada, nie będąc jednostką samorządową sensu stricto, była podmiotem mienia (majątku) gromadzkiego. Ustawa ta utrzy-mała na terenach mocy obowiązującej ustawodawstwa państw zaborczych dotychczasowe istniejące tam formy majątku gro¬madzkiego. W związku z tym, na terenach b. Kongresówki decyzje do¬tyczące spraw majątkowych odnoszących się do wspólnych gruntów poukazowych, będących przynależnością gospodarstw pouwłaszczeniowych, m. in. co do ich podziału, zbycia, dzier¬żawy i inych przekraczających zwykły zarząd czynności, na¬leżały do kompetencji zebrań uprawnionych użytkowników pod przewodnictwem sołtysa lub podsołtysa. Uchwały tych zebrań wykonywał sołtys lub jego zastępca. Decyzje w sprawie mie¬nia gromadzkiego będącego własnością gminy (gromady) po¬dejmowały zebrania gromadzkie składające się ze wszystkich mieszkańców gromady lub — w gromadach liczących powyżej 200 mieszkańców — rada gromadzka. Do czynności przekraczających zwykły zarząd niezbędne było podjęcie uchwały przez kwalifikowaną większość 2/3 wszyst¬kich uprawnionych. Uchwały o podziale wspólnych gruntów po¬między uprawnionych wymagały do swej ważności zatwierdze¬nia przez starostę, a uchwały o alienacji (zbyciu) — przez wojewodę. Na terenach b. zaboru austriackiego oraz województw po znańskiego i pomorskiego nowo powstałe gromady przejęły tam zarówno dobro gminne, jak majątek gminy, a także wspólnoty gruntowe. Podmiotem własności tego majątku były gromady. II. Sytuacja prawna mienia (majątku i dobra) gromadzkiego uległa zasadniczej zmianie dopiero z chwilą wydania ustawy z dn. 25. 9. 1954 r. o reformie podziału administracyjnego wsi i po¬wołaniu gromadzkich rad narodowych (Dz. U. Nr 43, poz. 191). Do tego bowiem czasu dotychczasowe przepisy o gromadach i organach gromadzkich zachowane zostały w mocy przez usta¬wę z dn. 20. 3. 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130), w związku z czym art. 32 tej ustawy, stwierdzający, że majątek dotychczasowych związ¬ków samorządu terytorialnego z mocy prawa staje się własno¬ścią Państwa, nie miał zastosowania do majątku gromad. Gdy jednak ustawa z 1954 r. powołała do życia gromadzkie rady narodowe jako organy jednolitej władzy państwowej (jednostki podziału administracyjnego wsi — art. 1), to tym samym ten majątek dawnych gromad, który stanowił własność gromady (majątek gromady i dobro gromadzkie), stał się własnością Państwa, natomiast wszystkie przysługujące mieszkańcom do¬tychczasowych gromad prawa własności, użytkowania lub inne prawa rzeczowe i majątkowe pozostały nie naruszone (art. 38). Dotyczy to w szczególności tej części majątku gromadzkiego, na terenach b. Kongresówki, który stanowił wspólną własność uprawnionych włościan, a nie gromady (gminy). Ustawa z dn. 21. 1. 1958 r. o radach narodowych (jednol. tekst: Dz. U. z 1963 r. Nr 29, poz. 172) nie wniosła już do sy¬tuacji prawnej majątku gromadzkiego żadnych zmian, a jedy¬nie powierzyła zarząd tym majątkiem gromadzkim radom na¬rodowym. W wykonaniu tej ustawy Rada Ministrów wydała w dniu 24. 6. 1958 r. rozporządzenie w sprawie zarządzania mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 42, poz. 201). Ponieważ rozporządzenie to nie obejmowało mienia gromadzkiego w miastach, przeto zastąpione zostało rozporzą-dzeniem Rady Ministrów z dn. 29. 11. 1962 r. w sprawie za¬rządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 64, poz. 303). Rozporządzenie to uregulowało w szczególny sposób zarząd i tryb zbywania mienia gromadzkiego. 541. J. Arczyński: Mienie gromadzkie — mieniem państwowym, NP 1/67, s. 86. Patrz poz. 549. 542. S. Breyer: Przeniesienie własności nieruchomości, Wydaw nictwo Prawnicze 1966, s. 255—257. 543. W. Dąbrowski: Uwagi w sprawie mienia gromadzkiego, PiP 5—6/59, s. 985. 544. J. Filipek, A. Piekara: Niektóre zagadnienia prawno ustrojowe gromady w świetle przepisów ustawy o radach narodowych z dn. 25. 1. 1958, PiP 12/58, s. 982. 544a.J. Paliwoda: Kierowanie rolnictwem przez rady narodo¬we. Zagadnienia administracyjnoprawne, Instytut Nauk Prawnych PAN, Ossolineum 1967, s. 102—106 i recenzja H. Świątkowskiego — PiP 10/68, s. 632. 545. J. Paliwoda: Przebudowa ustroju rolnego, zakres działa nia administracji rolnej, Wydawnictwo Prawnicze 1964, s. 236—242. 546. J. Pisowicz: Podmiot majątku byłych gromad, PiP 11/58, s. 825. 547. J. Sikorski, E. Korytowski, T. Dorożała: Praktyka notarialna, t. II, Wydawnictwo Prawnicze 1956, s. 187—189. 548. H. Świątkowski: Prawo rolne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1966, s. 169—173. 549. L. Szemborski: Czy uwłaszczenie?, NP 9/67, s. 1155 (po lemika z artykułem J. Arczyńskiego — poz. 541). 550. B. Walaszek: Niektóre problemy mienia gromadzkiego, PiP 8—9/59, s. 392. 551. Majątek byłych gromad stał się majątkiem Państwa. Całkowita zmiana charakteru prawnego i istotnej funkcji gromad, które stały się jednostkami podziału administracyjnego, pociągnęła za sobą przejście majątku (mienia) gromadzkiego na własność Pań stwa, które reguluje sprawę zarządu tego mienia tak, jak za rządu innego mienia ogólnonarodowego. Ustawodawca uważa za potrzebne w wytworzonej sytuacji prawnej podkreślić tyl ko, że prawa przysługujące mieszkańcom gromad (a nie gro madzie jako osobie prawnej) pozostają nie naruszone. (1 CR 535/59 z dn. 26. 3. 1960 r., OSN m/61, poz. 73; OSPiKA 2/61, poz. 39, z notką J. K.). 552. Grunty przeznaczone w toku postępowania scaleniowego na cele użyteczności publicznej nie stanowią przedmiotu wspólnoty gruntowej, lecz stały się mieniem gromadzkim w rozumieniu art. 15 ust. 3 ustawy z dn. 23. 3. 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 35, poz^ 294 z póź niejszymi zmianami), a obecnie art. 79 ust. 2 ustawy z dn. 25. 1. 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16) tudzież przepisów rozporządzenia z dn. 24. 6. 1958 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zbywania (Dz. U. Nr 42, poz. 201). Wszelkie uprawnienia związane z zarządem takimi gruntami należą w myśl § 2 rozporządzenia z dn. 24. 6. 1958 r. do gro¬madzkiej rady narodowej oraz do jej prezydium jako organu wykonawczego. (1 CR 1139/61 z dn. 4. 1. 1962 r., OSNCP 1/63, poz. 21). 552a. Rozporządzenie nieruchomym mieniem gromadzkim z obejściem przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 29. 11. 1962 r. w sprawie zarządu mieniem gromadzkim oraz trybu jego zby¬wania (Dz. U. Nr 64, poz. 303), ograniczających zbycie takiego mienia, jest nieważne. (III CZP 59/67 z dn. 18. 11. 1967 r., OSNCP 7/68, poz. 117). Patrz także: KSIĘGI WIECZYSTE, NIERUCHOMOŚCI PAŃSTWOWE, OCHRO¬NA POSIADANIA, WSPÓLNOTY GRUNTOWE, ZASIEDZENIE.