Sytuacja prawna majątków osób, które dopuściły się po dniu 31. 8. 1939 r. odstępstwa od narodowości polskiej lub zaliczone zostały przez okupanta do jednej z grup uprzywilejowanych przez władze okupacyjne, jest zróżnicowana. Wymienione niżej akty prawne rozróżniały następujące ka¬tegorie odstępców: I. Zdrajcy Narodu Dekret PKWN z dn. 4. 11. 1944 r. o środkach zabezpieczają¬cych w stosunku do zdrajców Narodu (Dz. U. Nr 11, poz. 54) zaliczał do tej grupy obywateli polskich, którzy w okresie oku¬pacji niemieckiej — na terytorium tzw. Generalnej Guberni i woj. białostockiego — bądź to zadeklarowali swoją przyna¬leżność do narodowości niemieckiej (deutsche Volkszugehorige) lub swoje pochodzenie niemieckie (Deutschstammige), bądź to faktycznie korzystali z praw i przywilejów z tytułu przynależ¬ności do narodowości niemieckiej lub pochodzenia niemieckie¬go; Na podstawie art. 3 tego dekretu majątek zdrajców Narodu oraz żyjących z nimi członków rodziny ulegał konfiskacie na rzecz Skarbu Państwa z zastrzeżeniem praw do tego majątku osób trzecich. O konfiskacie orzekał postanowieniem specjalny sąd karny na wniosek prokuratora na posiedzeniu niejawnym (art. 5). Sąd mógł pod pewnymi warunkami wyłączyć spod konfiskaty majątek członków rodziny zdrajców Narodu (art. 6), mógł też zrehabilitować odstępcę, jeśli dopuścił się on odstępstwa od narodowości z nakazu wolnościowej organizacji podziemnej walczącej przeciwko okupantowi niemieckiemu (art. 2 ust. 2 i 5). Stosownie do przepisów rozporządzenia wykonawczego do dekretu z dn. 4. 11. 1944 r. (Dz. U. z 1944 r. Nr 14, poz. 75) — majątek wymienionych wyżej osób podlegał zajęciu i oddaniu pod dozór (§ 2), nie było to jednak zajęcie ex lege. Zwrot zaję¬tego majątku mógł nastąpić w razie rehabilitacji skazanego na podstawie wydanego przez specjalny sąd karny postanowienia w tym przedmiocie (§ 6) lub w razie wyłączenia przez tenże sąd majątku członków rodziny spod konfiskaty (§ 7). Postano¬wienie specjalnego sądu karnego orzekające konfiskatę stano¬wiło tytuł wykonawczy, na mocy którego zajęty majątek prze¬chodził na własność Państwa (§ 5). Jak wynika z powyższych przepisów, majątek tej grupy odstępców albo członków ich rodzin nie przechodził na włas¬ność Państwa ex lege, przejście własności następowało dopiero na mocy postanowienia orzekającego konfiskatę. Odmiennie kształtowała się w odniesieniu do tej grupy od¬stępców sytuacja tego ich majątku, który znajdował się na obszarach Polski wcielonych przez okupanta przemocą do Rze¬szy oraz na obszarze b. Wolnego Miasta Gdańska. Majątek zdrajców Narodu znajdujący się na tych obszarach podlegał już zajęciu ex lege. Wynikało to z postanowień art. 21 ust. 1 lit. d ustawy z dn. 6. 5. 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96). Sytuacja prawna tego majątku była identyczna jak pozostałych grup odstępców, o których mowa niżej w ust. II. Dekret z dn. 4. 11. 1944 r. o środkach zabezpieczających w stosunku do zdrajców Narodu został z dniem 17. 11. 1946 r. uchylony przez dekret z dn. 17. 10. 1946 r. o zniesieniu specjal¬nych sądów karnych (Dz. U. Nr 59, poz. 324), który zawiera normę, stanowiącą, że postanowienia sądu o zabezpieczeniu grożącego przepadku majątku wykonują na zarządzenie proku¬ratora urzędy likwidacyjne wprowadzone dekretem z dn. 8. 3. 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Zakres działania urzędów likwidacyjnych prze¬jęły prezydia wojewódzkich rad narodowych (wydziały finan-sowe). II. Pozostali odstępcy od narodowości i osoby zaliczone do jednej z grup uprzywilejowanych przez okupanta W* tej grupie znajdują się obywatele polscy wpisani po dn. 31. 8. 1939 r. na obszarach Polski wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy oraz na obszarze b. Wolnego Miasta Gdań¬ska na niemiecką listę narodowościową lub zaliczeni do jednej z grup uprzywilejowanych przez okupanta (np. do narodowości „białoruskiej", „góralskiej" itp.). Na obszarach tych okupant stosował przymus przy wciąganiu na niemiecką listę narodo¬wościową obywateli polskich — dlatego ta grupa odstępców została potraktowana odrębnie. Sytuację prawną tej grupy od-stępców regulowała początkowo ustawa z dn. 6. 5. 1945 r. 0 wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96; zm.: Dz. U. z 1945 r. Nr 34, poz. 203 1 Nr 55, poz. 307 oraz z 1946 r. Nr 11, poz. 73). Przepisy ustawy dotyczyły: 1. Osób wpisanych do trzeciej lub czwartej grupy niemieckiej listy narodowościowej (Deutsche Volksliste) lub grupy „Pola¬ków świadczących" — (Leistungspole). Jeżeli wpisanie nastą¬piło wbrew woli danej osoby lub pod przymusem, a osoba ta swoim zachowaniem wykazała polską odrębność narodową, to osoba ta zachowywała pełnię praw obywatelskich i składała jedynie tzw. deklarację wierności (tzw. rehabilitacja admini¬stracyjna) — art. 1 i 2. Jeśli natomiast istniały dane, że wpi- sanie nastąpiło z własnej woli osoby wpisanej, to rehabilitację przeprowadzano w drodze postępowania sądowego. Osoby te podlegały wtedy tylko — poza tą sytuacją — rehabilitacji są¬dowej, jeśli wpis nastąpił na obszarach, co do których przyjęto, że okupant nie stosował generalnego przymusu (§ 9 rozporzą¬dzenia Ministra Administracji Publicznej z dn. 25. 5. 1945 r. — Dz. U. Nr 21, poz. 128). 2. Osób wpisanych do drugiej niemieckiej listy narodowo ściowej lub zaliczonych do jednej z grup uprzywilejowanych przez okupanta (art. 9) oraz osób wpisanych do trzeciej grupy niemieckiej listy narodowościowej, co do których władze oku pacyjne niemieckie zrzekły się odwołania ich niemieckiej przy należności państwowej (Staatsangehorige auf Widerruf mit Verzicht auf den Widerruf). Ta kategoria osób mogła wystąpić z wnioskiem o rehabilitację sądową. Kto z tego nie skorzystał, ten podlegał skutkom przewidzianym na wypadek nie uwzględ nienia wniosku o rehabilitację, np. przepadkowi całego mienia (art. 20 i 16). Tym samym skutkom podlegały osoby wymie nione wyżej w pkt 1, które nie złożyły deklaracji wierności. Rehabilitacja mogła nastąpić po udowodnieniu, że wpisanie nastąpiło wbrew woli danej osoby lub pod przymusem, a osoba ta wykazała swoim postępowaniem polską odrębność narodową (art. 10). Rehabilitacja mogła być orzeczona w pełnym lub w ograniczonym rozmiarze. Rehabilitacja w pełnym rozmiarze była równoznaczna z uznaniem pełni praw obywatelskich i nie powodowała przepadku majątku, natomiast rehabilitacja w ograniczonym rozmiarze mogła się łączyć z orzeczeniem przepadku całości lub części mienia (art. 16 w brzmieniu de¬kretu z dn. 22. 2. 1946 r. — Dz. U. Nr 11, poz. 73). Mienie osób, które w wyniku rehabilitacji nie uległo prze¬padkowi, zostawało z mocy samego prawa zwolnione spod za¬jęcia, dozoru i zarządu, chociażby nawet co do zwolnienia nie zapadło żadne postanowienie (art. 16 w brzmieniu dekretu z dn. 22. 2. 1946 r. — Dz. U. Nr 11, poz. 73). 3. Osoby wpisane do pierwszej grupy niemieckiej listy na rodowościowej nie mogły korzystać z rehabilitacji. Przynależność do jednej z wymienionych grup stanowiła kry¬terium decydujące o losie majątku, stosownie bowiem do art. 21 w związku z art. 23 ustawy majątek osób wymienionych wyżej w punkcie 2 i 3 podlegał zajęciu z mocy samej ustawy, niezależnie od tego, czy władze finansowe objęły go w posia¬danie i dokonały jego opisu i czynności faktycznego zajęcia, czy nie. Natomiast nie podlegał zajęciu z mocy samego prawa majątek osób wymienionych w pkt 1. Ustawa z dn. 6. 5. 1945 r. uchylona została z dniem 17. 11. 1946 r. przez art. 8 ust. 2 lit. c dekretu z dn. 17. 10. 1946 r. o zniesieniu specjalnych sądów karnych (Dz. U. Nr 59, poz. 324). Z dniem 11. 9. 1946 r. wszedł w życie dekret z dn. 18. 6. 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodo¬wości w czasie wojny 1939—1946 (Dz. U. Nr 41, poz. 237 z późn. zmian.). Ograniczony początkowo tylko do czynów popełnionych na obszarze byłego województwa śląsko-dąbrowskiego został od dn. 21. 10. 1946 r. rozciągnięty na czyny popełnione poza obszarem województwa śląsko-dąbrowskiego, czyli na obszar całego kraju w jego obecnych granicach. Według przepisów tego dekretu, w sprawach, które zostały wszczęte przed jego wejściem w życie bądź to na podstawie dekretu PKWN z dn. 4. 11. 1944 r. o środkach zabezpieczają¬cych w stosunku do zdrajców Narodu, bądź na podstawie usta¬wy z dn. 6. 5. 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów, nie wszczyna się postępowania przeciwko zrehabilitowanym w pełnym albo w ograniczonym rozmiarze pozostałym odstępcom (ustawa z 1945 r.), a toczące się postępo¬wanie umarza się (art. 9, 10 i 13). Orzeczone już prawomocnie postanowienia o przepadku majątku zachowują moc (art. 12). Odpowiedzialności karnej na mocy dekretu podlegały więc jeszcze — z zastrzeżeniami wynikającymi z art. 4 — ci odstęp-cy, którzy nie podlegali w ogóle rehabilitacji (np. osoby wpi¬sane do pierwszej grupy niemieckiej listy narodowościowej), których wniosek o rehabilitację został oddalony albo które wniosku o rehabilitację lub deklaracji wierności nie złożyły, a wreszcie odstępcy objęci dekretem z 1944 r., którzy nie zo¬stali zrehabilitowani. Obok kary pozbawienia wolności sąd mógł orzec przepadek całości lub części majątku (art. 2). Według art. 13 dekretu toczące się postępowanie umarza się, natomiast zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu może nastąpić dopiero po wydaniu bądź wyroku nie zawiera¬jącego orzeczenia o przepadku majątku, bądź postanowienia o zaniechaniu ścigania, pod warunkiem: a) że majątek znajduje się jeszcze w posiadaniu właściciela albo b) że zgłoszenie przynależności do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta nastąpiło w okolicznoś¬ciach przewidzianych w art. 3, a szczególne względy pań- stwowe lub społeczne nie stoją na przeszkodzie zwrotowi majątku. Majątek nie zwolniony przez sąd na mocy art. 13 § 3 prze¬chodzi na własność Skarbu Państwa. O zwolnieniu lub prze¬padku majątku (art. 6) sąd orzeka na posiedzeniu niejawnym z udziałem prokuratora. Z postanowieniem o zaniechaniu ścigania zrównane jest za¬świadczenie stwierdzające obywatelstwo polskie i przynależ¬ność do narodowości polskiej oraz zaświadczenie stwierdzające złożenie deklaracji wierności (ustawa z 1945 r.). Należy przypomnieć, o czym już wyżej była mowa, że jeżeli przed wejściem w życie dekretu orzeczona została rehabilitacja w pełnym lub ograniczonym rozmiarze bez orzeczenia prze¬padku majątku, to z mocy art. 16 ustawy z 1945 r. w brzmieniu dekretu z dn. 22. 2. 1946 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 73) mienie od-stępcy, które nie uległo przepadkowi, zostało ex lege zwolnione spod zajęcia, dozoru i zarządu z mocy samego prawa bez po¬trzeby orzeczenia o zwolnieniu, i dlatego do tego mienia nie ma zastosowania art. 13 dekretu. Ponadto należy mieć na uwa¬dze, że art. 13 dekretu nie wprowadził rozróżnienia uprawnień do zwolnienia majątku w zależności od kategorii niemieckiej listy narodowościowej oraz od tego, czy zajęcie nastąpiło na mocy ustawy (art. 21 ustawy z 1945 r.) czy też w wyniku de-cyzji władz finansowych (likwidacyjnych) — art. 22 ustawy z 1945 r. W związku z tym zwolnienie nie podlegającego zajęciu ex lege z art. 21 ustawy majątku osoby wpisanej do trzeciej lub czwartej kategorii niemieckiej listy narodowościowej spod zajęcia dokonanego bezpodstawnie przez organy likwidacyjne w drodze faktycznych czynności wykonawczych (art. 22 ustawy z 1945 r.) może nastąpić tylko w sposób przewidziany w art. 13 dekretu. Wynika to z tego, że art. 13 § 3 nie przewiduje w od¬niesieniu do zwolnienia majątku spod zajęcia różnic między zajęciem ex lege a zajęciem dokonanym w drodze czynności faktycznych przewidzianych w art. 22 ustawy z 1945 r. Z dru¬giej zaś strony pozostały warunek zastosowania art. 13 dekretu, że przeciwko sprawcy odstępstwa toczyło się przed wejściem w życie dekretu postępowanie karne o zgłoszenie swej przy-należności do narodowości niemieckiej, spełniony jest nawet wtedy, gdy przeciwko odstępcy toczyło się postępowanie reha¬bilitacyjne w trybie administracyjnym (tzn. przez złożenie de¬klaracji wierności). Ustawa z dn. 20. 7. 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograni¬czeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależ- ność do narodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 29, poz. 270) znio¬sła sankcje i ograniczenia w stosunku do obywateli polskich, którzy w okresie pomiędzy dn. 1. 9. 1939 r. a dn. 9. 5. 1945 r. zgłosili przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzy¬wilejowanej przez okupanta lub też zgłosili pochodzenie nie¬mieckie. Ustawa dotyczy odstępców należących do wszystkich omówionych wyżej kategorii łącznie ze zdrajcami Narodu w ro¬zumieniu dekretu PKWN z 1944 r. Od dnia wejścia w życie tej ustawy (tj. od dn. 22. 7. 1950 r.) nie wszczynało się już postę¬powania w sprawie odstępstwa od narodowości. Postępowanie wszczęte ulegało umorzeniu. Jednocześnie darowaniu uległy kary orzeczone za odstępstwo — w całości lub w części nie wykonane — oraz orzeczona utrata praw publicznych i obywa¬telskich praw honorowych. Ustawa nie objęła tylko tych odstępców, którzy popełnili przestępstwo z dekretu z dn. 31. 8. 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy, winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdraj¬ców Narodu Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 16; zm.: Dz. U. z 1946 r. Nr 69, poz. 377; z 1947 r. Nr 65, poz. 390; z 1948 r. Nr 18, poz. 124 oraz z 1949 r. Nr 32, poz. 238). Osoby należące do tej grupy przestępców podlegały nadal na zasadach dekretu z 1946 r. odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodo-wości, jeżeli odstępstwa tego się dopuściły. Dlatego też dekret z 1946 r. nie został uchylony przez ustawę z 1950 r. Rozporządzeniem wykonawczym do ustawy z 1950 r. jest roz¬porządzenie Rady Ministrów z dn. 26. 7. 1950 r. w sprawie wy¬konania ustawy o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w sto¬sunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do na¬rodowości niemieckiej (Dz. U. Nr 32, poz. 294). Według tego rozporządzenia orzeczenia o przepadku majątku, zapadłe do dnia wejścia ustawy w życie, pozostają w mocy, natomiast zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru lub zarządu może na¬stąpić tylko pod warunkiem, że majątek znajdował się w dniu wejścia ustawy w życie jeszcze w posiadaniu właściciela. Przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia ma istotne znaczenie w spra¬wie wykładni art. 13 § 3 lit. a dekretu z 1946 r., który nie prze¬widuje warunku co do momentu posiadania majątku, właści¬wego dla zwolnienia majątku. Dalsze postanowienia tego arty¬kułu, a mianowicie § 3 lit. b, § 4 i 5 obowiązuje bez zmian. Ani ustawa z 1950 r., ani rozporządzenie w sprawie jej wykonania nie regulują natomiast definitywnie losu takich ma¬jątków b. odstępców, które nie mogą ulec zwrotowi wobec bra ku warunku przewidzianego w § 6 ust. 2 rozporządzenia z dn. 26. 6. 1950 r., a co do których nie zostało wydane orzeczenie 0 przepadku. Z braku wyraźnego przepisu nie można więc przyjąć, że wspomniane majątki przeszły ex lege na własność Państwa. Przejście takie natomiast następuje dopiero z chwilą odmowy zwolnienia majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu (art. 13 § 4 dekretu z 1946 r.). W szczególny natomiast sposób uregulowana została —■ w art. 9 i 11 ustawy z dn. 12. 3. 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu nie¬których spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej 1 osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr. 17, poz. 71; zm.: Dz. U. z 1963 r. Nr 28, poz. 168) — sytuacja nie zwolnionych spod zajęcia nieru¬chomości rolnych i leśnych b. odstępców. Majątek b. odstępców, który zajęciu nie podlegał, a mimo to władze dokonały jego zajęcia bez podstawy prawnej (np. majątek odstępców wpisa¬nych do trzeciej lub czwartej grupy niemieckiej listy narodo¬wościowej), przeszedł na własność Państwa na podstawie art. 17 pkt 2 lit. b ustawy o uregulowaniu stanu prawnego mienia po¬zostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37). 590. T. Dąbrowski: Stan prawny dotyczący mienia obywateli polskich, którzy podczas wojny dopuścili się odstępstwa od narodowości polskiej, BGP 7-8/58, s. 19. 591. A. Landa u, C. Wasilkowski: Zagadnienie tzw. Volks deutschów w świetle prawa, DPP 9-10/46, s. 6. 592. S. Sierszulski: Zwolnienie spod zajęcia, dozoru lub zarzą du majątku obywateli polskich, którzy w czasie okupacji zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej, BMS 5-6/60, s. 57. 593. C. Wasilkowski: Skutki odstępstwa od narodowości w cza sie wojny w zakresie praw majątkowych, DPP 5/47, s. 32. 594. Obrót majątkiem b. odstępców — transakcje nieważne: 1) C I 291/45 z dn. 21. 6. 1945 r., PiP 2/47, s. 132; 2) C III 590/46 z dn. 15. 10. 1946 r., OSN H/48, poz. 35; 3) C III 680/46 z dn. 13. 11.1946 r., OSN 3/47, poz. 73. 595. Stan zajęcia mienia — zwolnienie spod zajęcia: 1) uchwała SN (IC) — C Prez. 2/46 z dn. 30. 11. 1946 r., OSN 1/47, poz. 1; PN H/47, s. 120, t.; PiP 2/47, s. 129; 2) C 416/48 z dn. 17. 8. 1948 r., OSN II-III/49, poz. 37; 3) C 783/48 z dn. 10. 11. 1948 r., OSN II-III/49, poz. 52; 4) C 868/48 z dn. 7. 12. 1948 r., PN 1/49, s. 481, t.; 5) uchwała SN (7) — I CO 77/54 z dn. 24. 6. 1955 r., OSN 1/57, poz. 2; NP 2/57, s. 114; 6) 4 CR 950/55 z dn. 22. 1. 1957 r., BGP 8/58, s. 31; 7) z dn. 27. 6. 1956 r., BMS 6-7/56, s. 54; 8) 2 CR 113/55 z dn. 29. 2. 1957 r., NP 7-8/58, s. 182; 9) I KO 143/57 z dn. 24. 7. 1958 r., OSPiKA 12/58, poz. 322; BGP 12/58, s. 45; 10) 4 CR 836/57 z dn. 14. 3. 1959 r., BGP 10/59, s. 39; 11) 1 CR 600/58 z dn. 18. 5. 1959 r., PUG 9-59, s. 317; 12) 2 CR 870/58 z dn. 21. 11. 1959 r., RPE 4/61, s. 316; 13) uchwała SN (7) — CI KO 71/61 z dn. 22. 2. 1962 r., NP 9/62, s. 1240; 14) III CR 166/62 z dn. 21. 1. 1963 r., OSNCP 7-8/64, poz. 130; 15) II CR 67/63 z dn. 29. 6. 1964 r., OSNCP 6/65, poz. 104. Patrz także: DZIERŻAWA, NIERUCHOMOŚCI OPUSZCZONE W ZWIĄZKU Z WOJNĄ, NIERUCHOMOŚCI PAŃSTWOWE, OCHRONA WŁASNOŚCI OSOBISTEJ I INDYWIDUALNEJ, PRZEPADEK MAJĄTKU, REFORMA ROL¬NA I OSADNICTWO, SPRZEDAŻ, STWIERDZENIE NABYCIA SPADKU.