PETYTORYJNA OCHRONA POSIADANIA 708. S. Breyer: Ochrona własności — posiadanie, Zrzeszenie Prawników Polskich 1966, s. 88. 709. W. Chojnowski: Akcja petytoryjna o prawo posiadania, PN 1/47, s. 311. 710. J. Ignatowicz: Ochrona posiadania, Wydawnictwo Praw nicze 1963, s. 246—261, recenzja A. Kunickiego — PiP 7/64, s. 141. 711. A. Kunicki: O potrzebie ochrony publicjańskiej w prawie polskim, PiP 12/61, s. 975. 712. J. N a d 1 e r: Z problematyki ochrony długoletnich posiadaczy gruntów, NP 1/68, s. 58. 713. A. Stelmachowski: Istota i funkcja posiadania, Wydaw- nictwo Prawnicze 1958, s. 282—292. 714. F. Zol 1: Petytoryjna ochrona posiadania prawego, PN H/47, s. 11. 715. F. Zoll: Prawo cywilne w zarysie, t. II, z. 1, Księgarnia Po- wszechna 1947, s. 45—58. 716. Ochrony, jaką daje art. 3. p. o. p. c. (obecnie art. 5 k. c.^ nie można nie brać pod uwagę i w tej sytuacji, gdy właściciel lub jego spadkobierca, który jedynie z powodu niedochowania formy umowy pozostał przy prawie własności pozbytej rzeczy, samowolnie z ominięciem drogi sądowej odbiera rzecz od nabywcy. Jeżeli pokrzywdzony zaniedbał wystąpienia z powództwem posesoryjnym o przywrócenie posiadania, pozostaje mu jeszcze droga pozwu odszkodowawczego. Istnienie szkody, wobec zapłaty ceny kupna oraz długoletniego posiadania, stanowiącego podstawę do ewentualnego zasiedzenia, należy uznać za wykazane. (2 CR 207/56 z dn. 15. 3. 1956 r. OSPiKA 1/58, poz. 20, z glosą aprobującą S. Białka). Uwaga. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy wy- jaśnił, że naprawienie wyrządzonej szkody może polegać na przywróceniu utraconego wskutek czynu niedozwolonego posiadania. POSESORYJNA OCHRONA POSIADANIA ZAGADNIENIA OGÓLNE 717. Z. Bidziński: Z narady sędziów cywilistów Sądu Woje- wódzkiego w Krakowie, BMS 3/62, s. 9, 15 i nast. 718. W. Czachórski: Skutki posiadania i jego ochrona według obowiązującego prawa cywilnego, NP 6/57, s. 66. 719. M. K a u f e r, S. Breyer: Przywrócenie posiadania i zakaz naruszeń w postępowaniu posesoryjnym, dwugłos, NP 12/58, s. 74. 720. M. Kenigsberg, K. Kołakowski: Sprawy posesoryjne w praktyce orzecznictwa wydziału III Cywilnego Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego, NP 6/59, s. 660. 721. Z. Kopczyński: Wybrane zagadnienia ze spraw posesoryj- nych, BMS 11/59, s. 24. 722. A. Kunicki: Przedmiot i zakres sądowej ochrony posiadania, PiP 8—9/62, s. 278. 723. J. J. Litauer: Główne zasady ochrony posiadania w nowym prawie rzeczowym, PN H/47, s. 353. 724. J. Łukaszewicz: Proces posesoryjny w praktyce sądów, NP 7—8/55, s. 132. 725. R. Moszyński: Sprawy posesoryjne, NP 10/63, s. 1145. 725a.K. Przybyłowski: Roszczenia posesoryjne z art. 344 k. c, RPE 111/68, s. 151. 726. A. S z p u n a r: Ochrona posiadania a roszczenia odszkodowaw- cze, PiP 4/64, s. 618. Patrz ponadto: poz. 708 (s. 68—88), poz. 710 (s. 7—245), poz. 713 (s. 249—289). 726a. Uzgodnienie przez współwłaścicieli, że każdy z nich będzie pobierał czynsz od innego lokalu, a nawet od części składowych poszczególnych lokali, nie oznacza podziału domu quo ad usum, lecz jedynie określenie sposobu podziału między współwłaścicieli dochodu ze wspólnej nieruchomości. Jeżeli zaś tak, to współwłaściciel, który pobiera czynsz od danego lokalu, nie jest jego wyłącznym posiadaczem, nie może przeto żądać ochrony posesoryjnej względem drugiego współwłaściciela, który zajął ten lokal po opuszczeniu go przez dotychczasowego najemcę. (III CRN 306/67 z dn. 29. 12. 1967 r., OSNCP 12/68, poz. 215). A. ROSZCZENIE POSESORYJNE 1. Charakter roszczenia 727. 1. Czy właściciel nieruchomości jako posiadacz rzeczy, który nieruchomość wydzierżawił innej osobie (posiadaczowi prawa), może skutecznie wnosić pozew o przywrócenie posiadania? 2. Czy prawo to przysługuje wyłącznie dzierżawcy? z konferencji sędziów cywilistów w Sądzie Wojewódzkim w Lublinie (odpowiedzi na pytania prawne), BMS 3—4/60, s. 67. 728. Nie może być takiej sytuacji, aby posiadaczowi rzeczy lub pra wa przysługiwała jedynie droga powództwa posesoryjnego; po wództwo takie ma charakter prowizorialny, niezależnie od żą dania ochrony zakłóconego lub przywrócenia naruszonego po siadania, posiadacz może zawsze dochodzić swych dalej idą cych praw w drodze powództwa petytoryjnego. (Wa C 338/49 z dn. 17. 3. 1950 r., NP 12/51, s. 41, t.). 729. I. Zakwalifikowanie określonego powództwa jako petytoryj nego lub posesoryjnego zależy od tego, na jaki stosunek praw ny lub na jakie fakty powołuje się strona powodowa jako na źródło swego roszczenia: gdy powód żądanie wydania rzeczy wywodzi z przysługującego mu wedle twierdzeń pozwu prawa własności, powództwo ma charakter petytoryjny, gdy zaś żą- danie to opiera na fakcie naruszenia jego posiadania — po- wództwo jest posesoryjne. II. Powód może zmienić charakter swego żądania i zamiast wydania nieruchomości jako przedmiotu własności zażądać przy wrócenia posiadania tej nieruchomości, ze względu na to, że pozwany naruszył jej spokojne posiadanie i taka zmiana po wództwa jest w świetle art. 206 k. p. c. (obecnie art. 193 § 1 k. p. c.) dopuszczalna. III. Okoliczność, że ustawodawca zaliczył postępowanie po sesoryjne do postępowań odrębnych, nakazuje traktowanie te go postępowania jako odrębnego i stosowanie tym samym do niego wszystkich przepisów o postępowaniu odrębnym, a wśród nich art. 202 k. p. c. (obecnie art. 191 k. p. c). (1 CR 511/57 z dn. 2. 9. 1957 r., OSPiKA 7—8/58, poz. 184 i notka J. K. dot. zagadnienia objętego orzeczeniem). 730. Powodowi, który uzyskał posiadanie w ten sposób, że pozba wił samowolnie posiadania pozwanego, a następnie je utracił na skutek samowoli pozwanego, dokonanej przed upływem terminów do wytoczenia powództwa posesoryjnego, przysługuje ochrona posesoryjna, unormowana w art. 305 pr. rzecz, (obecnie art. 344 k. c.) oraz w art. 451 i 452 k. p. c. (obecnie art. 478 k. p. c). (Zasada prawna SN (7) — 1 CO 21/59 z dn. 23. 11. 1959 r., OSN~ HI/60, poz. 65; OSPiKA 12/60, poz. 323, z częściowo krytyczną glosą W. Czachórskiego, której wywody wobec zmiany stanu prawnego, przede wszystkim wobec braku w obecnie obowiązującym k. p. c. odpowiednika art. 452 dawnego k. p. c, straciły na aktualności; PiP 7/60, s. 156; NP 7—8/60, s. 1099; RPE 11/60, s. 410). 731. Roszczenie posesoryjne nie uprawnia do żądania, żeby osoba, która dopuściła się naruszenia posiadania, przywróciła poprze dni stan rzeczy, jeżeli rzecz tę przy okazji uszkodziła lub ją zniszczyła. Takie roszczenie nie jest ze swej istoty roszczeniem posesoryjnym, lecz roszczeniem o naprawienie szkody przez przywrócenie rzeczy do poprzedniego stanu in natura (art. 159 k. z. — obecnie art. 363 § 1 k. c.) i nie może być dochodzone w trybie posesoryjnym. W pewnym ograniczonym zakresie można się domagać w trybie posesoryjnym przywrócenia poprzedniego stanu przedmiotu posiadania, jeżeli jest to konieczne do samego przywrócenia władzy nad rzeczą. W takiej sytuacji przywrócenie rzeczy do poprzedniego stanu konieczne jest do realizacji roszczenia po-sesoryjnego i stanowi jedno z zarządzeń przewidzianych w art. 452 k. p. c. (obecnie art. 478 k. p. c). (1 CR 985/62 z dn. 8. 12. 1962 r., OSNCP 1/64, poz. 10). 2. Przedmiot naruszenia 732. Pod rządem art. 305 pr. rzecz, (obecnie art. 344 k. c.) dopuszczalne jest powództwo o ochronę naruszonego posiadania przeciwko kontrahentowi, od którego powód wyprowadza swe posiadanie. B. Dobrzański (odpowiedź na pytanie prawne), PiP 10/47, s. 92. 733. M. Rafacz-Krzyżanowska: W sprawie ochrony poseso- ryjnej służebności gruntowych, NP 3/58, s. 99 (autorka omawia w artykule problem ochrony posesoryj-nej służebności gruntowej nie polegającej na trwałym i widocznym urządzeniu). 734. Powództwo dzierżawcy przeciwko wydzierżawiającemu o przywrócenie naruszonego przez tegoż posiadania jest dopuszczalne. (C I 106/47 z dn. 17. 9. 1947 r., PN H/48, s. 160; PiP 5—6/48, s. 178). 735. W przypadku gdy po przejściu na rzecz Skarbu Państwa posiadania nieruchomości na skutek jej objęcia w wykonaniu reformy rolnej działki tej nieruchomości przeszły w posiadanie osób trzecich na skutek ich jednostronnego działania, Skarb Państwa może bronić się przeciwko takiemu działaniu w drodze powództwa posesoryjnego, chociażby osobami tymi byli dawni posiadacze działek przed objęciem ich na rzecz Skarbu Państwa w trybie reformy rolnej. Po upływie terminu z art. 451 k. p. c. (obecnie art. 344 § 2 k. c.) odzyskanie posiadania mogłoby nastąpić w drodze powództwa windykacyjnego. Okoliczność, że Skarb Państwa uzyskał nieruchomość w wykonaniu reformy rolnej, nie uprawnia jeszcze organów Państwa z pominięciem drogi sądowej do odbierania utraconego posiadania poszczególnych działek tej nieruchomości. (1 CR 17/57 z dn. 15. 3. 1957 r., RPE 2/58, s. 340 t.). 736. Pod rządem prawa rzeczowego z 1946 r. posiadanie prawa prze-chodu i przejazdu korzysta z ochrony posesoryjnej bez potrzeby wykazywania się tytułem ustanawiającym taką służebność. (2 CO 10/58 z dn. 6. 10. 1958 r., OSN H/60, poz. 41, RPE 4/59, s. 270, t.). 737. Możność korzystania z drogi publicznej nie ma cech posiadania konkretnego prawa cywilnego (w szczególności posiadania służebności) w rozumieniu art. 296 pr. rzecz, (obecnie art. 352 k. c), lecz stanowi korzystanie ze sfery wolności, jaką Państwo zapewnia każdemu obywatelowi. Ochrony interesów naruszonych zakłóceniem możności korzystania z drogi publicznej można dochodzić wyłącznie w trybie administracyjnym na podstawie art. 20 ustawy z dn. 29. 3. 1962 r. o drogach publicznych (Dz. U. Nr 20, poz. 90). Jeżeli jednak określona osoba zawładnęła i korzystała z drogi publicznej cum animo rem sibi habendi, tak jak by stanowiła ona część składową jej gruntów, to taka osoba jest posiadaczem rzeczy w rozumieniu art. 296 § 1 pr. rzecz. W takiej sytuacji inna określona osoba może być względem tej samej drogi posiadaczem innego prawa aniżeli prawo własności, a mianowicie np. prawa, którego treścią jest uprawnienie do przejeżdżania tą drogą. W razie naruszenia posiadania we wskazanym zakresie, osobie tej przysługuje odpowiednie rosz- czenie posesoryjne w stosunku do osoby, która posiadanie tego prawa naruszyła; takie roszczenie może być dochodzone tylko i wyłącznie w drodze sądowej w trybie powództwa z art. 451 i 452 k. p. c. (obecnie art. 478 k. p. a). (I CR 151/63 z dn. 15. 3. 1963 r., OSNCP 9/64, poz. 177). 3. Przesłanka samowolnego naruszenia 738. Zarówno Państwo, jak i inne osoby twierdzące, że działają w imieniu Państwa, mogą powoływać się na to, że ich czyny nie stanowią zakazanego zakłócenia w posiadaniu, tylko wtedy, gdy nie działała władza oczywiście niewłaściwa i gdy zacho wano minimum formy pozwalające uznać działanie osób za działanie władzy. (3 CO 13/57 z dn. 4. 6. 1957 r., NP 12/57, s. 143; RPE 2/58, s. 340, t.). 739. I. Przez samowolne naruszenie posiadania należy rozumieć każde naruszenie obiektywnie bezprawne, niezależnie od dobrej lub złej woli naruszyciela, co wynika wyraźnie także z art. 452 k. p. c. (obecnie art. 478 k. p. a). Naruszenie posiadania nie będzie przeto bezprawne, a więc samowolne w pojęciu naszego prawa, tylko wówczas, gdy istnieje podstawa prawna usprawiedliwiająca wkroczenie w zakres cudzego posiadania. Taką podstawę prawną może stworzyć bądź wyraźny przepis prawa, bądź orzeczenie władzy sądowej lub administracyjnej. II. Istnieją co najmniej dwie wadliwości, co do których nauka prawa administracyjnego oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego zgodnie przyjmują, że powodują one bezwzględną nieważność aktu lub orzeczenia administracyjnego. Chodzi tu o przypadki, gdy decyzja administracyjna została wydana przez władzę całkowicie nie powołaną do wydania aktów lub orzeczeń tego rodzaju lub gdy zostały one wydane z pominięciem jakiejkolwiek procedury. (2 CR 669/59 z dn. 4. 11. 1959 r., OSPiKA 4/62, poz. 106, z notką K. P.). 740. Przepis art. 14 pkt 5 ustawy z dn. 25. 9. 1954 r. o reformie po działu administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad na rodowych (Dz. U. Nr 43, poz. 191), stanowiący, że gromadzkie rady narodowe m. in. „dbają o należyte utrzymanie gromadz kich dróg (...) i wykorzystują świadczenia w naturze dla prac na terenie gromady", obejmuje prawo i obowiązek gromadzkiej rady narodowej lub jej prezydium do czuwania nad tym, żeby drogi nie były uszczuplane przez zaorywanie, i do zwrócenia się w razie potrzeby do prezydium powiatowej rady narodowej o wydanie orzeczenia o przywróceniu szerokości drogi; w żadnym wypadku nie daje to jednak uprawnienia do samowolnego wkraczania w sferę posiadania obywatela. (1 CR 1068/57 z dn. 21. 2. 1958 r., OSN IV/59, poz. 103; RPE 1/59, s. 343, t.). Uwaga. Ustawa z dn. 25. 9. 1954 r. została uchylona przez art. 87 ust. 2 ustawy z dn. 25. 1. 1958 r. o radach narodowych (jednol. tekst. Dz. U. z 1963 r. Nr 29, poz. 172). Stosownie do art. 25 ust. 3 pkt 6 tejże ustawy — gromadzkie rady narodowe m. in. „utrzymują lokalne drogi państwowe". Patrz także poz. 737. 741. O naruszeniu posiadania można mówić nie tylko w wypadku samowoli, polegającej na fizycznej ingerencji w sferę władztwa posiadacza, lecz także wtedy, gdy określona osoba narusza spo kój posiadacza, w szczególności przez kierowanie do niego gróźb z racji wykonywanego posiadania. Prawo, chroniąc po siadanie, zapewnia posiadaczowi możność wykonywania jeg władztwa w warunkach normalnych, a atmosfera groźby lub innego zakłócenia spokoju posiadacza takim warunkom nie od powiada. Jednakże takie naruszenie posiadania polega nie na ewentualnym przyszłym spełnieniu groźby (np. fizycznego wtar gnięcia na grunt), gdyż sama możliwość zakłócenia posiadania nie stanowi jeszcze naruszenia władztwa posiadacza w rozu mieniu art. 305 pr. rzecz, (obecnie art. 344 k. c), lecz na doko nywanych aktach zakłócenia spokoju posiadacza. Przywrócenie posiadania nie może w takich wypadkach polegać na zakazaniu pozwanemu tego, co może on ewentualnie — w wykonaniu groźby — uczynić, lecz na zakazaniu samej groźby. (I CR 225/63 z dn. 20. 4. 1963 r., PiP 7/65, s. 156, z glosą krytyczną A. Stelmachowskiego; RPE U/65, s. 359). 4. Ocena zgodności roszczenia z zasadami współżycia społecznego 742. Posesoryjny charakter sporu nie zwalnia sądu od obowiązku oceny roszczenia z punktu widzenia jego zgodności z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym. (I C 252/53 z dn. 5. 5. 1953 r., PiP 11/53, s. 730). 743. Fakt, że art. 305 pr. rzecz, (obecnie art. 344 k. c.) służy ochronie nie prawa podmiotowego, lecz stanu faktycznego, nie wyłącza możliwości czynienia użytku z roszczeń wynikających ze stanu faktycznego, sprzecznie z art. 3 p. o. p. c. (obecnie art. 5 k. c). (III CR 117/62 z dn. 6. 4. 1963 r., PiP 7/64, s. 170, z glosą apro bującą A. Ohanowicza; PiP 4/64, s. 703, z glosą aprobującą S. Grzybowskiego; RPE H/64, s. 328). B. OCHRONA WSPÓŁPOSIADANIA 744. H. Gulgowski: Czy można dochodzić ochrony spokojnego współposiadania w trybie procesu posesoryjnego, NP 2/57, s. 72 oraz polemika: S. Rudnicki: Ponownie o dochodzeniu ochrony spokojnego współposiadania w trybie procesu posesoryjnego, NP 10/57, s. 94. 745. W wypadku gdy zakresu współposiadania nie da się ustalić (art. 346 k. c.) roszczenie o ochronę posiadania — tak w sto- sunku do jednego ze współposiadaczy, jak i w stosunku do osoby, która dokonała naruszenia posiadania na jego korzyść — nie przysługuje także wtedy, gdy współposiadacz został pozba wiony posiadania w całości. (III CZP 45/67 z dn. 16. 6. 1967 r., OSNCP 1/68, poz. 3 oraz uwagi A. Szpunara i W. Wanatowskiej cytowane przy poz. 756a). Patrz ponadto poz.: 726a, 923. C. ZAGADNIENIA PROCEDURALNE 746. E. Cyrański: O zmianie powództwa posesoryjnego na win dykacyjne, NP 11/58, s. 88 (artykuł dyskusyjny). 747. J. Ignatowicz: Żądanie ochrony posiadania przez zakazanie pozwanemu sadzenia, zrywania itp. bez jednoczesnego żądania przywrócenia posiadania (odpowiedź na pytanie prawne), NP 4/60, s. 558. 748. A. Kunicki: Wyrokowanie w sprawach posesoryjnych, NP 12/62, s. 1596. 749. M. Lisiewski: Zmiana określenia w wyroku posesoryjnym położenia nieruchomości, Pal. 7/64, s. 56. 750. W trybie postępowania posesoryjnego nie można domagać się odszkodowania z powodu naruszenia posiadania. (C 668/52 z dn. 29. 8. 1952 r., PiP 7/53, s. 123). w trybie art. 833 k. p. c. (obecnie art. 1046 k. p. a), czy też egzekucja w tych sprawach należy w całości do sądu z mocy art. 838 k. p. c. (obecnie art. 1051 k. p. c.)", BMS 3/58, s. 33. 756. Dłużnik, na którego sąd włożył obowiązek dopuszczenia współ- właściciela do posiadania, powinien być traktowany jako osoba, która mocą orzeczenia sądowego ma udostępnić współwłaści- cielowi własnym działaniem współposiadanie w granicach art. 90 pr. rzecz, (obecnie art. 206 k. a). W takim wypadku wchodzi w grę egzekucja na podstawie art. 838 k. p. c. (obec- nie art. 1051 k. p. c), w toku której sąd egzekucyjny, jako powołany do tego organ, rozstrzyga w razie oporu dłużnika 0 granicach współposiadania. (2 CR 824/60 z dn. 16. 11. 1960 r., OSN 1/62, poz. 26; NP 10/61, s. 1333, z glosą aprobującą E. Wengerka). 756a. I. Wierzyciel, któremu służy ochrona przewidziana w art. 817 k. p. c. nie może skutecznie wytoczyć powództwa posesoryjnego w przypadku, gdy dłużnik ponownie dokonał zmiany sprzecznej z treścią tytułu wykonawczego udzielającego ochrony posiadania. II. Możliwość skorzystania ze środka wymienionego w art. 817 k. p. c. wyłącza również żądanie ochrony z art. 1051 k. p. c. III. Przewidziany w art. 1051 k. p. c. środek jest jednak zawsze dopuszczalny w przypadku niemożności skorzystania z ochrony z art. 817 k. p. c. W. Możliwość stosowania art. 1051 k. p. c. wyłącza ochronę prawną w formie ponownego powództwa o ochronę posiadania. (II CZ 39/66 z dn. 11. 3. 1966 r., OSPiKA 4/68, poz. 77, z glosą krytyczną E. Wengerka; patrz także uwagi A. Szpunara 1 W. Wanatowskiej w artykule: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie prawa cywilnego materialnego za I półrocze 1968 r., NP 11/68, s. 1675). 757. Określony w art. 817 k. p. c. trzymiesięczny termin, w ciągu którego wierzyciel w sprawie o naruszenie posiadania może żądać podjęcia ukończonej egzekucji na podstawie tego samego tytułu wykonawczego, nie dotyczy sytuacji przewidzianej w art. 1051 k. p. c, tj. takiej, gdy dłużnik — stosownie do treści tytułu egzekucyjnego — ma obowiązek nie przeszkadzać czynności wierzyciela. (III CZP 80/67 z dn. 14. 11. 1967 r., OSNCP 5/68, poz. 86). Patrz ponadto: C II 810/45 z dn. 19. 10. 1945 iL PiP 5-6/46, s. 220, t. (umorzenie egzekucji o przywrócenie posiadania służebności).