Przepisy ograniczające obrót nieruchomościami dotyczą: 1) nieruchomości i gospodarstw rolnych, 2) nieruchomości położonych na obszarze miast i niektórych osiedli, 3) nieruchomości określonego rodzaju, tzw. specjalnych (lasy, nieruchomości zabytkowe, szczególnie ważne dla obrony kraju itp.), 4) nabywania nieruchomości przez cudzoziemców. Ad 1) Do czasu wydania ustawy z dn. 13. 7. 1957 r. o obro- cie nieruchomościami rolnymi (Dz. U. Nr 39, poz. 172) źródłem ograniczeń obrotu nieruchomościami rolnymi (włościańskimi, ziemskimi) były liczne przepisy pochodzenia częściowo dzielni¬cowego, częściowo Z lat 1918—1939, a częściowo z lat następ¬nych. Ustawa z dn. 13. 7. 1957 r. uchyliła je, wprowadzając nowe zasady obrotu. Ustawa z dn. 29. 6. 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych wprowadziła nowe ograniczenia obrotu odpowiadające założeniom polityki rolnej przyjętym w uchwałach VIII Plenum KC PZPR i NK ZSL ze stycznia 1957 r. Obie te ustawy uchylone zostały przez art. IV przep. wprow. k. c, który w art. 160—167, 213—219, 1085 unormował problematykę obrotu nieruchomościami i gospodarstwami rol¬nymi. Stosownie do art. XXIV przep. wprow. k. c. przewi¬dziane w kodeksie cywilnym ograniczenia dotyczące przenie¬sienia własności nieruchomości rolnych nie mają zastosowania do nieodpłatnego nabycia od obywatela państwa obcego włas¬ności nieruchomości położonej na obszarze PRL albo udziału we współwłasności takiej nieruchomości, jeżeli nabywcą jest osoba fizyczna zamieszkała na tym obszarze. Część ograniczeń obrotu nieruchomościami rolnymi pozostała poza kodeksem cy¬wilnym. Należą do nich w szczególności przepisy dotyczące obrotu wspólnotami gruntowymi i mieniem gromadzkim (patrz: WSPÓLNOTY GRUNTOWE, MIENIE GROMADZKIE). Ad 2—4) Stosownie do przepisu art. 168 k. c. ograniczenia obrotu nieruchomościami, które nie są nieruchomościami rol¬nymi określają odrębne przepisy. Literatura z okresu przed wydaniem ustawy z dn. 13. 7. 1957 r. 830. S. B r e y e r: Informacje i ograniczenia obrotu w związku z po datkiem od wzbogacenia, PN 11/49, s. 295. 831. S. B r e y e r: Obrót nieruchomościami ziemskimi (nowe zarzą dzenie Ministra Sprawiedliwości), PN 11/48, s. 470 oraz dwugłos: Z. Dąbrowski i S. Breyer, PN 1/49, s. 203. 832. S. Cichosz, T. Szawłowski: O obrocie nieruchomościami włościańskimi (rustykalnymi), BMS 10/56, s. 26. 833. Z. Dąbrowski: Przepisy ograniczające obrót nieruchomo ściami, PN 11/47, s. 428. 834. Opinia Departamentu Ustawodawczego w sprawie mocy obo- wiązującej rozporządzenia Kom. Nacz. Rady Ludowej z dn. 25. 6. 1919 r. dot. zezwolenia na przewłaszczenie nieruchomości (Tyg. Urz. MRL Nr 27), DPP 7/47, s. 36. Literatura z okresu po wydaniu ustawy z dn. 13. 7. 1957 r. 837. F. Błahuta, J. Piątowski, J. Policzkiewicz: Gospo- darstwa rolne — obrót, dziedziczenie, podział, Wydawnic¬two Prawnicze 1967, s. 5—83. 838. T. B o g u s z: Z problematyki ustawy z dn. 29. 6. 1963 r. o ogra- niczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168), BMS 5/63, s. 13. 839. S. B r e y e r: Obrót nieruchomościami rolnymi, PiP 2/58, s. 226. 840. S. B r e y e r: Problematyka obrotu nieruchomościami w nowym kodeksie cywilnym, NP 12/64, s. 1141. 841. S. Breyer: Przeniesienie własności nieruchomości, Wydaw nictwo Prawnicze 1966, s. 215—257. 842. W. Chojnowski: Przepisy przejściowe i końcowe ustawy z dn. 23. 6. 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, Pal. 1/64, s. 5. 843. S. Cichosz: Artykuł 2 i 3 ustawy o obrocie nieruchomościami rolnymi z dn. 13. 7. 1957 r. w praktyce notarialnej, NP 6/58, s. 100. 844. S. Cichosz: Kilka uwag na tle przepisów ustawy o obrocie nieruchomościami rolnymi, PUG 7/58, s. 263. 845. S. Cichosz: Niektóre zagadnienia na tle stosowania przepi sów ustawy o obrocie nieruchomościami rolnymi, PUG 10/57, s. 360. 846. S. Cichosz: O obrocie nieruchomościami rolnymi, Wydaw nictwo Prawnicze 1958 (monografia poświęcona jest omó¬wieniu ustawy z dn. 13. 7. 1957 r.). 847. S. Cichosz, T. Szawłowski: Traktowanie dokumentów zagranicznych dotyczących obrotu nieruchomościami w Polsce, BMS 2/63, s. 73. 48. F. Dorożała: Ograniczenia obrotu gospodarstwami rolnymi w Polsce w świetle przepisów kodeksu cywilnego, Pal. 5/65, s. 13. 849. A. D z y r: Przyczynek do wykładni art. 8 i 9 ustawy o obrocie nieruchomościami rolnymi, BMS 3/58, s. 28. 850. J. Majorowie z: Przebudowa ustroju rolnego Polski Ludo wej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, referat zamiesz¬czony w zbiorze pt. „Sesja dwudziestolecia Sądu Najwyż¬szego w Polsce Ludowej w dniach 8—10 grudnia 1966 r. — materiały", Wydawnictwo Prawnicze 1967, s. 166—173. 851. W. Markowski: Z problematyki art. 24 ustawy o ograni niczeniu podziału gospodarstw rolnych w praktyce sądów województwa białostockiego, BMS 1/64, s. 11. 852. R. Moszyński: Parą uwag o przeniesieniu własności nieru chomości rolnych, NP 3/64, s. 274. 852a.J. Paliwoda: Kierowanie rolnictwem przez rady narodowe. Zagadnienia administracyjnoprawne, Instytut Nauk Praw¬nych PAN, Ossolineum 1967. 853. J. Paliwoda: Przebudowa ustroju rolnego — zakres dzia- łania administracji rolnej, Wydawnictwo Prawnicze 1964, s. 186—213. 854. J. Paliwoda: Rola aktu administracyjnego w kształtowaniu stosunków własnościowych w rolnictwie, Państwowe Wy¬dawnictwo Naukowe 1965, s. 181—233. 855. J. Paliwoda: Zadania prawa w świetle uchwały IX Plenum KC PZPR z dn. 29. 9. 1967 r. o dalszym rozwoju rolnic¬twa. Zrzeszenie Prawników Polskich 1968, s. 72—75. 856. W. Pawlak: Z zagadnień prawnych reformy rolnej w Polsce Ludowej, RPE 2/58, s. 71 (autor omawia zagadnienie ma¬ksymalnych norm obszarowych i konsekwencje ich prze¬kroczenia przy nabyciu nieruchomości rolnych na tle ustawy z dn. 13. 7. 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi i przepisów o reformie rolnej; odpowiednim prze¬pisom ustawy z 1957 r. odpowiadają obecnie art. 161 i 1068 k. a). 857. J. Piątowski: Problematyka prawna obrotu gruntami chłop- skimi, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1961, s. 7—98. Patrz ponadto poz. 862. 858. S. Rakowski: Pojęcie działki budowlanej w świetle przepi- sów kodeksu cywilnego, NP 11/68, s. 1662. 859. L. Smal: Zagadnienia praktyczne z zakresu obrotu nierucho- mościami rolnymi, NP 7-8/65, s. 875. 860. H. Świątkowski: Prawo rolne, Państwowe Wydawnictw Naukowe 1966, s. 83—110. 861. H. Świątkowski: Problematyka prawna obrotu nieruch mościami rolnymi, PUG 8/57, s. 277. 862. J. Winiarz: Problematyka prawna obrotu gruntami chłop skimi, dyskusja w Dziale Prawa Cywilnego INP nad pracą J. Piątowskiego (patrz poz. 857), PiP 1/60, s. 156. NIERUCHOMOŚCI W PASIE GRANICZNYM Dekret z dn. 23. 3. 1956 r. o ochronie granic państwowych (Dz. U. Nr 9, poz. 51) uchylił w art. 33 — z dniem 7. 4. 1956 r. rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 23.12.1927 r. 0 granicach Państwa (jednol. tekst: Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83; zm.: Dz. U. z 1948 r. Nr 47, poz. 348). Tym samym, uchyleniu uległo również rozporządzenie wykonawcze z dn. 22. 1. 1937 r. (Dz. U. Nr 12, poz. 84). W ten sposób z dniem wejścia w życie dekretu z dn. 23. 3. 1956 r. uchylone zostały ograniczenia obrotu nieruchomościami położonymi w pasie gra¬nicznym. Należy pamiętać poza tym, że z chwilą odzyskania Ziem Zachodnich utraciły moc ograniczenia obrotu nierucho-mościami położonymi w pasie granicznym, jeżeli dotyczyły one pasa granicznego położonego wzdłuż granicy z Niemcami z 1939 r. Tym samym, z tą chwilą sprawa zatwierdzenia umów co do nieruchomości leżących w tym właśnie pasie stała się w ogóle bezprzedmiotowa (patrz poz. 866). Zagadnienia zwią¬zane z uchyleniem dotychczasowych ograniczeń obrotu nieru¬chomościami w pasie granicznym omawia A. D z y r: Obrót nieruchomościami w pasie granicznym, BMS 10/56, s. 29. 863. I. Nabycie położonego w pasie granicznym gruntu i objęcie go w posiadanie na mocy umowy sprzedaży, zawartej w czasie okupacji, jest ważne pomimo niezatwierdzenia aktu notarial¬nego przez starostwo niemieckie. II. Rozporządzenie Prezydenta RP z dn. 23. 12. 1927 r. o gra¬nicach Państwa oraz § 1 rozporządzenia wykonawczego z dn. 22. 1. 1937 r. (Dz. U. Nr 12, poz. 84) powinny mieć zastosowanie również do umów nabycia nieruchomości w pasie granicznym zawartych w okresie okupacji i z chwilą usunięcia okupanta 1 powrotu władz polskich powstał obowiązek uzyskania takiego zezwolenia właściwego wojewody na akt takiego nabycia. (C II 988/46 z dn. 3. 6. 1947 r., PiP 10/47, s. 111). Uwaga. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w innych orzeczeniach: C II 94/47 z dn. 3. 6. 1947 r., PN 11/48, s. 310 oraz C II 261/47, Święcicki: Orzecznictwo (....), poz. 259. 64. Umowy zobowiązujące do przeniesienia własności nieruchomo¬ści w zasadzie nie wymagają uprzedniego zezwolenia władzy administracyjnej określonego rozporządzeniem z dn. 23. 12. 1927 r. o granicach Państwa (jednol. tekst: Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 131). Dotyczy to jednak wypadków, w których przy zawarciu umowy obligacyjnej nie następuje przeniesienie po¬siadania na rzecz kontrahenta. (W CR 1108/55 z dn. 21. 12. 1955 r., OSN 11/56, poz. 56). 865. Właściciel może swobodnie rozporządzać rzeczą. Ten jego atry but wyraża się zarówno w uprawnieniu do swobodnego po wzięcia decyzji o zbyciu przedmiotu swego prawa, jak i w nie skrępowanej możności wyboru nabywcy spośród osób wyraża jących gotowość zawarcia odpowiedniej umowy. Wobec takiej zasady ustawowej ewentualne jej ograniczenia mogą być wpro wadzone tylko przez inną ustawę, na co zresztą wyraźnie wska ' żuje art. 28 pr. rzecz, (obecnie art. 140 k. c). Brak zatem takich ograniczeń w akcie normatywnym, którego problematyka wią¬że się lub może się wiązać z obrotem nieruchomościami, ozna¬cza, że ustawodawca stoi na stanowisku zasady wyrażonej w prawie rzeczowym. Prowadzi to do wniosku, że skoro dekret z dn. 23. 3. 1956 r. o ochronie granic Państwa (Dz. U. Nr 9, poz. 51) nie wspomina o ograniczeniach obrotu nieruchomo¬ściami w pasie granicznym, to takich ograniczeń w ogóle nie przewiduje, tym samym więc te przepisy rozporządzenia z dn. 22. 1. 1937 r., które, opierając się na ustawie z 1927 roku, takie ograniczenia wprowadzają, są sprzeczne z nową ustawą i jako takie utraciły moc. (1 CR 147/58 z dn. 6. 10. 1959 r., OSN 111/61, poz. 66). Uwaga. Sąd Najwyższy powołuje się na rozporządzenie (a nie ustawę, jak mylnie przytoczono w tezie) Prezydenta RP z dn. 23. 12. 1927 r. o granicach Państwa (zm.: Dz. U. z 1948 r. Nr 47, poz. 348) i na rozporządzenie wykonawcze z dn. 22. 1. 1937 r. (Dz. U." Nr 12, poz. 84). 866. Umowa o przeniesieniu własności nieruchomości położonej na obszarze objętym do chwili odzyskania przez Polskę Ziem Za chodnich pasem granicznym w rozumieniu art. 10 § 1 rozpo rządzenia Prezydenta RP z dn. 23. 12. 1927 r. (jednol. tekst: Dz. U. z 1937 r. Nr 11, poz. 83) zawarta w czasie wojny na terenach przyłączonych do b. Rzeszy Niemieckiej bez wyma¬ ganego w czasie jej zawarcia zezwolenia wojewody i bez uzy skania takiego zezwolenia po wojnie, nie jest z tego powodu nieważna. (III CO 10/62 z dn. 27. 10. 1962 r., OSPiKA 12/63, poz. 31' z notką W. S.; RPE 11/63, s. 353). NIERUCHOMOŚCI LEŚNE 867. B. Daniszewski: Ochrona lasów nie stanowiących własno ści Państwa na tle ustawy o ograniczeniu podziału gospo¬darstw rolnych, Pal. 11/63, s. 55 (uwagi autora zachowały aktualność mimo uchylenia tej ustawy i wejścia w życie k. c). Patrz także poz. 836 (s. 208—210). 868. Akt sprzedaży działki leśnej dokonany bez zezwolenia właści wej władzy wbrew przepisom art. 23 rozporządzenia Prezy denta Rzeczypospolitej o ochronie lasów nie stanowiących włas ności Państwa (Dz. U. z 1932 r., Nr 111, poz. 932) jest z mocy prawa nieważny niezależnie od złej lub dobrej wiary kontra hentów. (Ł C 1870/49 z dn. 26. 1. —1. 2. 1950 r., PiP 3/51, s. 557). Uwaga. Tekst jednolity cytowanego rozporządzenia zamie¬szczony został w Dz. U. z 1939 r. Nr 64, poz. 429. Cytowany artykuł zawiera przepisy wyliczające kazuistycznie ograniczenia obrotu lasami stanowiącymi własność prywatną, wyłączając spod tych ograniczeń obszary leśne, które nie podlegają obo¬wiązkowi „zagospodarowania według planu urządzenia gospo¬darstwa leśnego", tj. do 20 ha. Rozporządzenie to uchylone zo¬stało przez dekret z dn. 24. 4. 1948 r. o ochronie lasów nie sta¬nowiących własności Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 24, poz. 165), który z kolei uchylony został przez art. 44 pkt 2 ustawy z dn. 14. 6. 1960 r. o zagospodarowaniu lasów i nieużytków państwo¬wych (Dz. U. Nr 29, poz. 166). Ani dekret z 1948 r., ani ustawa z 1960 r. nie przejęły ogra¬niczeń wymienionych w art. 23 rozporządzenia z 1927 r. Patrz także poz. 536.